I can't walk this earth. Let's fly.

Mình không đi được nữa. Vậy nên bay.

Global queer futurity hay là Toàn Cầu Dị Tưởng Nhân Gian.

Hè con không về

Nắng ngang quầng mắt 

Hè con không về 

Bụi vương gió thốc 

Ai gọi mà nghe 

Đường về xa quá 

Mơ ngày hôm qua 

Mưa mòn phủ đá 

Vườn có ra hoa? 

Bạn đường tan tác 

Tuổi trẻ rũ rời 

Những bàn ghế cũ 

Còn nhớ mặt người 

Đường đông thành phố 

Nhà gác chênh vênh 

Nóng găm trong sắt 

Cạn kiệt sông kênh 

Con không về được 

Nhân dạng lạc loài 

Xứ người lạ nước 

Quê cũ chẳng hoài 

Thương mình những nợ 

Mai chẳng gọi vời 

Thương người bỡ ngỡ 

Thân tách hai nơi 

Con nằm trên cát 

Nghe tiếng sóng xô 

Rầm rì nước mắt 

Cắt cứa san hô 

Trời đêm bụi phủ 

Sao tắt lập lòe 

Nằm nghiêng thấy tiếng 

Nước nhủ người nghe 

Nước phủ người nghe 

Nước rủ người nghe 

Nước mủ rời ghe 

unsent letter xx

hey, how are you? I guess I shouldn't be asking this question.
You are a ghost that I pushed into a closet full of secrets and
I'm not going to open it. Not in a while. How is it going in th
ere? The weather here is dark & wet & cold. do you have eno
ugh warmth. do you eat often. is your leg okay. all the things t
hat bother you on a daily basis, are they still bothering you? I
guess I can't really ask those questions. once in a while when
I'm in this kind of mood I'd think of you. Not you, as a person
 who's also kind of a stranger. But as a ghost of an unclaimed
past, you know. Not a real person anymore. I'm so sorry about
that. I just don't know what t do with memories that refused to
die. I want to keep them as long as I can, but they hurt me, so
much that I had to let them go somehow. I know, or rather, I h
ope that I'm already dead to you. Like disappearing without a
trace. And I know you won't be looking for me because you'd
made up your mind. It's not like remembering me would be of
any benefits for you. So why would you remember me. Is that
it? That's how it becomes, you know. You and me, we are both
ghosts. The thing that haunts you at night. I hope I stopped hau
nting you. Would I prefer to keep haunting you? I don't know.
Why would I know? I'm just, whatever. I just wanna ask. Hi,
how are you? I hope you well, and healthy, and lovely, and ten
der, and this weather doesn't kill you, and you have enough to
live on another day. I hope you're happy, I don't know. Maybe
you are, and maybe I'm the worst thing that happened to you.
Tell me I am. that way I wouldn't have to keep calling your n
ame when it's dark. Tell me you wished I die.

xx
x

hey, how are you? I guess I shouldn't be asking this question. 

You are a ghost that I pushed into a closet full of secrets and 

I'm not going to open it. Not in a while. How is it going in th

ere? The weather here is dark & wet & cold. do you have eno

ugh warmth. do you eat often. is your leg okay. all the things t

hat bother you on a daily basis, are they still bothering you? I 

guess I can't really ask those questions. once in a while when 

I'm in this kind of mood I'd think of you. Not you, as a person

 who's also kind of a stranger. But as a ghost of an unclaimed 

past, you know. Not a real person anymore. I'm so sorry about 

that. I just don't know what t do with memories that refused to 

die. I want to keep them as long as I can, but they hurt me, so 

much that I had to let them go somehow. I know, or rather, I h

ope that I'm already dead to you. Like disappearing without a 

trace. And I know you won't be looking for me because you'd 

made up your mind. It's not like remembering me would be of 

any benefits for you. So why would you remember me. Is that 

it? That's how it becomes, you know. You and me, we are both 

ghosts. The thing that haunts you at night. I hope I stopped hau

nting you. Would I prefer to keep haunting you? I don't know. 

Why would I know? I'm just, whatever. I just wanna ask. Hi, 

how are you? I hope you well, and healthy, and lovely, and ten

der, and this weather doesn't kill you, and you have enough to 

live on another day. I hope you're happy, I don't know. Maybe 

you are, and maybe I'm the worst thing that happened to you. 

Tell me I am. that way I wouldn't have to keep calling your n

ame when it's dark. Tell me you wished I die.

aggression

Even when i know im being stupid, I still count on you to be the
sane one, oh baby you failed me like all the mistakes of yestery
ears and beyond. In my dreams the fondness of losing one's mind
doesn't seem so hard. What does it takes from one to forgo madne
ss. You are less than a shadow and more than light, more invisib
le than me blind, I'm plucking you outta my head I'm planting me
in some distress. I had loved you more than I could, I forgot you
faster than I should. Fuck all the soft boys whose hands had touc
hed you. Fuck all the soft boys whose heart you broke. Fuck all t
he boys you said you loved. Fuck me too aint I the one you dropped

Pieces of you

1. I followed your footsteps to the forest
staring at the smallness of your lower back
moving up the hills
Your shoulders swayed right and left
as the path turns rocky; I kept thinking
how you lead the way and never looked back once or questioning if
there was anyone trying to keep up

You'll live, either way, you said
you got used to the continuous beeping signals
of emergency parking when your dad
used to drive you around and left
you wait for hours. I
turn the signal once to change
lanes and you whispered
"oh, that sound." Like you are thrown
back in time, twelve years old once again,
soon without mother. Soon without father
whose women are getting younger and
crazier and at one point
it's safer to just go without looking back.

2. I dip my fingers into the tender stream
of mid-summer
Cool, murky water
that raises the greens like
mothers' tears bathed our young skin
Your mother has become a ghost
that lives in you; you love the soft, round
breasts that remind you of once
unconditional affection. Love was since
difficult to find or sustain. My mother
wants to be loved by a woman ruined
by war; she loved me the only way
she knows how: keeping me from
what she deemed as threats like
bomb holes, car accidents, bad teachers
and premarital sex. She once asked
me if I'm gay and I wasn't totally lying
when I said no. I'm not gay, like you
are not lost, and we are not
a mistake.
I swallow the echoes of the sound
swinging on the edge of a mountain
dropping out of your slightly open
lips. I look, and look, and ||| look |||
until you vanish into the jade foggy screen.

3. I put the stolen sight of you in my chest pocket
developing them into photographs
in the darkroom inside my closet
And i keep you there
with a hundred poems and one
heart broken
all the bright things are dead
but you are alive.

4. I travel across borders the world map
unfolding on your skin
I carry you in my shadow to strange cities
where skies are lonely
and afternoons smell like
strangers' sweat
I become the eyes you see
i become the can you see
me weeping of nothingness on endless
staircases looking for an answer
in my lucid dream
Didn't dare waking up hoping I could
mold the thing
you give
(you never give
me what I want
even in my wildest dream)

xx. I effaced you
like a misspelled word on
paper: a word that I have since repeatedly
write until unrecognizable; my pen bleeds
your name I taste iron in my mouth
when I try to say it out loud
Say you didn't love me. It's more
difficult than convincing both of
us that I wasn't brave enough to
love you. But if I were to do it all
over again I wouldn't do the same.
I rather not having you than losing
a part of me, threading thin, draping
into every steps I took away from
you, wholeheartedly cutting off my own
skin so the part where you touched
wouldn't sting me like deteriorated dreams.
When my mother asked where you
were and how come you weren't around
anymore, I hope I had understood
that pain that swallowed me whole
yet my tongue has a mind if its own
it produced lies in half a blink and it said
you were just too busy and I was busy too
but we would hang out soon.
Soon is after the forever it would take
for us to heal from our accidental
affair. The thing you gave me in
my wildest dream, an open
invitation back to your life,
a life where
I am not gay, you are not lost,
and we weren't a mistake.

here, take my hand, in spring we dance

a poem for Quyen

I am tired of being angry, my
dear. i am tired of deadening
your listening ears with stories
about my ex and her abusers
and my friends and their abusers
and child abuse and sexual assaults
and other forms of gender violence.

How many queer women  

out there are carrying stories

about the men

hauntingly

apologetically 

because violence was inflicted onto
them they are not going to depend on
vengeance and indignation to feel safe

forgetfulness coded as healing coded as

giving up coded as moving on

this is trauma: folded into the size of

our palm, pushed down our throat, we

swallow it dry like a pill promised to

get us better, we are not

better, just

forgetful

hauntingly forgetful

with a lot of questions the answers

never bother coming along willingly

like why are we nervous, stressed out,

silent, disoriented, tearful, drunk, smoking,

doing drugs, failing, quitting jobs, fucking

around, afraid, afraid, afraid, uncertain,

vomiting, starving, cutting, crying to sleep,

sleeping all day, trying to fix douchebags, being

preyed on, abused, abused, abused,

emotionally, psychologically, physically

have we become abusers yet ourselves

or did the girl cry wolf

if the girl fucking cries wolf, there is only %2 chance
that she lies. the wolf came, it did
come and it wears a man’s face standing protected alongside
those coming to condemn the girls’ lies

i am so sorry, my love, I am exhausted and
exhausting, my mood swings abruptly from
smiling and dancing around performing
feminine gestures and sounds into muffled
screams and homicidal thoughts. before you,
my anger is what kept me going I am not leaving
until this world is cleaned of monsters with sadistic
smiles and blood on the corners of their mouths.
before you I only know love when damaged girls
and sad boys fell onto my laps, I tried to put the
pieces of us together like solving a puzzle; these
broken needles etched upon my veins three inches 
too shallow to get me addicted. I said “sorry love 
didn’t fucking save us please disappear" 

and they did, they disappear with their love
their pain remains

I am so sorry, my love. at times I hear you crying

from the other side of a thick wall of glass. the

human emotions that I grew wary of, the last time

I cried it was for a pain that wasn’t mine. I am so

sorry my love, my love is too easily attainable at

times I wonder if I too has mistaken love with the

tenderness of a constant wound this world drapes

upon the female body once every full moon. do i

mean “I love you” to all the sad strangers like “i

see your pain” or do I mean “yes, I love you

despite the pain or do I mean “I love pains”

or do I mean “we are both pains”

here’s the thing:

love is not supposed to be painful. don’t trust

people and films and suicidal music or teen magazines that

set you up for wounds. they are the wolves that came. Cry

as they come.

here’s another thing: you are not meant to fix brokenness

or damaged goods. you are not meant to be broken open

just so empathy can flow out of you like juice or blood from

a wounded crack, born or made, given or inflicted.

I am so sorry, my love. this was supposed to
be a love poem about you, the trips we took, the
journeys we shared. how about this, here’s you, sleeping
with your head crooked on the head of the passenger’s seat
one early morning we took a road trip from Los Angeles to
the Bay; the blue sky runs a world-wide marathon
triumphing the ever-ending highways. here’s the sun and
the wind, shades of green surrounding us with everlasting
fields and flowers and the spring they bring. it
didn’t hide the sign to camp Pendleton the military
base the refugee camp the preservation of Native land
once upon a time, thousands of people who look like
your parents and my parents arrived I am not so sure
if the camp is currently unoccupied.

I am so sorry, my love, would you love me more if
I know any less about the horrors running in the soil
in every tree branches, in the air we breathe; how else can
we celebrating a fine spring day, how can I make a
beautiful poem about love if all that ever uttered
from my mouth is always remnants of crimes so foul.

I am in love, but it is never a matter of love; so fiercely
may it give me the strength to create and find beauty
with you in a world shaped by apologies

I am grateful for you, my love, for holding my cold hands

and listening to me when my voice resembles much

more of crying, for asking questions rather than giving

answers for what I am not sure if I’m asking, for staying

still and yet finding me here.

______________________________________

but i need you too

"But i need you too." She said, and so I questioned if that need is comparable to mine, ached back for days like bearing a giant shadow that weights a thousand lbs on my shoulders, not recognizing the reflection in the mirror, avoiding the mirror all along because pimples have popping up all over my face and I pride myself on having not perfect, never perfect, but clear skin, for the foundation to land on the surface beatly covering up all the horrors and build a safe wall between my neurotic thoughts and what people see. I never needed anybody, not a single one, I said to her. People come to me with their deep dark secrets and I absorbed them like a sponge until they all left, free-handed, forgetting;

I had laid next to my first queer lover who was so lost she couldn't find herself hungry for my kindness, I laid there and listened to her broken-hearted stories she would never tell anybody else because like her and I, her affair with that one person was also a secret. She wanted me but she was afraid - and that's just the code words for "she didn't fucking want me." It's okay, I buried those dark, sad, shadowed, tender eyes deep down somewhere and even when they made me cry again and again, I would only remember the pain and never, ever the love. The next woman sat on my laps, her clothes undone, and breathe against my naked ears the horrific details of where the skin was touched the conscience torn where the fear and the joy intertwined where the demons become family and I fought against myself violently ever since, to never forget her pains but begging my memories to let go of her, her undone shirt, her slender neck, or the way she leaned towards me and said "do whatever you want." Where are they now? Somewhere under this sky, probably, hopefully happy, and cheerful, and happy, and happy, and happy.
So when I am down and my demons come out they are never my own demons to begin with but always the demons I collected along the way: the gutted innocence and the distorted realities and the forgetful rememberance and I tried to talk to them but they all said: why are you defending them, they all left you. And I couldn't defend myself, or them, and usually I will just say "so what, I can take it, they're all gone, so what, I'm just alone, its a thing we all do. We die alone," and usually that's more than enough. I will get back up because the demons can never beat a person who does not take refuge in human kindness. 

But then she said, "I need you too," and I wonder to myself what kind of need can this be compared to, need as in "I need you to bear my pain" or that of "I need you to know my pain" or that of "I need you to take my pain away" or that of "I need you to pain me," all of the things I'm fluent in. So I tried to tell her, look, this is me, I'm this broken mess, I'm at the darkpit of the abyss, I'm gonna drain you inside out, I do not know what kind of value I can provide you with now, what do you mean you need me too. I wanted you to understand, that in my dark days, my life has been really really dark recently, all I can do is pretending that I dont exist, just so in my good days I can perform all these roles. I don't know who I am anymore. I am not be. I am not to be. And you can't be in need of something like that.

thi thoảng thì, lại nhớ về sự im lặng đã bóc rỡ tôi

feb//16//ở đây

Giống như một loại kỉ niệm mờ đục lắng cặn dưới đáy cốc cà phê cũ. Ngày nọ khi còn nhớ về nhau tôi nhớ về cái cách làn mi ướt mềm của em xao xác nhìn tôi và những nụ hôn gượng ép vừa tuyệt vọng vừa mềm ấm. Bây giờ nghĩ lại tôi đã không nghĩ ra đó là vị của sự hối hận, của những tháng năm hối hận. Nếu chúng ta cứ sống một ngày nào đó tất cả mọi ân tình đều trở thành những cục giấy vo viên. Người bạn nói rằng mỗi khi nhắc đến tôi em đều có một chút gì căng thẳng và gần như bất nhẫn, sự tiếc thương muộn mằn vì ngày đó của năm tháng đó của mùa hè đó, tôi hất đổ chút còn lại của cốc nước xuống đất và khóc một lúc thật lâu. Người yêu bấy giờ của tôi đã ôm lấy tôi trong bóng tối khi tôi khóc vì em, cũng như em ngày đó khóc cùng với tôi trong bóng tối khi tôi nhận ra sự phản bội lờ lợ của người yêu đầu tiên vừa thật vừa giả bởi vì anh ta quả đã chết trong tôi ở một thành phố tôi chỉ biết đến cái tên. Tôi đã không nên yêu người không dành cho mình. Em biết đấy. Người yêu bấy giờ của tôi thực không dành cho tôi, bây giờ nghĩ lại tôi đã làm sao mà thuyết phục bản thân yêu nàng cho được. Em không dành cho tôi, nhưng chúng mình chưa bao giờ yêu nhau cả, những gì cho và nhận tôi đều đã quên rồi. Vị bác sĩ tâm lý đối diện tôi hỏi, “bạn cảm thấy thế nào?” Tôi không biết cách trả lời. Làm sao tôi dám trả lời câu hỏi này khi ngày ấy cảm xúc là những thứ nhất nhất sẽ đem đến cho tôi sự im lặng từ phía những người như em hay nàng ấy. Sự im lặng. Tôi chống đỡ lại với chúng bằng việc cất bỏ vào một cái hộp và ném vào lòng bể. 

Có một tấm ảnh người ta chụp tôi với nàng. Tôi thích lắm, in ra và để vào khung kính trên kệ tủ. Khi mọi sự đổ vỡ, tôi vẫn để yên ở đó, hàng tháng trời. Tuần trước, khi người yêu hiện tại của tôi ghé thăm, tôi cuối cùng đã lôi ra và cất nó đi. Sự vật chất hóa của những tình cảm là những thứ tôi không muốn đối mặt. Khi kỉ niệm phôi phai những sắc màu của nó, thì những thức ấy chỉ là những hình người. Nàng ấy chụp cho tôi những tấm hình hẳn vẫn còn đâu đó trong máy tính, hoặc giả nàng đã xóa đi rồi. Tôi không nghĩ nữa. “Tại sao bạn lại không nghĩ nữa?” vị bác sĩ tâm lý hỏi tôi, “bạn đã đau thương như vậy, tôi đã ở đây nói chuyện cùng bạn qua bao nhiêu ngày, dường như trái tim bạn đã vỡ tan.” Tôi không rõ nữa. Chỉ là, tôi không nghĩ nữa. Tôi đã nghĩ quá nhiều, nói quá nhiều, sự dịu dàng của nàng ấy đã đâm thủng tôi và tôi cảm nhận được máu chảy tràn trề trên bầu ngực. Tôi nghĩ trên đời sẽ không một ai làm tôi đau thương đến vậy. Nhưng tôi cũng nhớ cái ngày tôi nằm mê man trên giường ở một nơi xa lạ với những kí ức về em như kim châm lên những đầu ngón tay. Tôi không hiểu tại sao những đắm say lại thương đau như vậy. Tại sao em hay nàng ấy đã thương tôi lại làm bị thương tôi. Tại sao những đứa trẻ đứng mãi trong quá khứ bọn em lại làm tôi khổ sở. Mái tóc nàng ấy đã chuyển sang sắc mà tôi thích, tôi không hiểu nàng ấy có nhớ gì đến tôi không. Nhưng tôi không nghĩ nữa. Tôi không biết khi nhắc đến tôi, tôi nghĩ sẽ chẳng ai nhắc về tôi nữa. Tất cả đều biết, chẳng qua là họ giữ im lặng bởi vì đấy là cái cách mà người như họ đối diện với những bí mật mà ai cũng biết. 

Và vị bác sĩ hỏi tôi, “tại sao bạn lại không nghĩ nữa?” 

Khi một thức bí mật bị chôn trong cuống họng và lằn dưới đầu lưỡi, khuất sau những khóe môi mím chặt, không được phát ra thành âm thanh, chỉ cần không nghĩ đến nó nữa thì dường như nó đã chưa bao giờ tồn tại.

Bản đồ thành phố; những con đường không còn trong trí nhớ

Bài viết cho HanoiCurators ở đây


[Repost]

Đêm hai tám, đang chuẩn bị về quê đón tết Dương thì Evalyn hỏi có mang theo laptop không để viết cho ả một bài cho Hanoi Curators. HC là một ý tưởng hay, tôi nghĩ, nhất là khi đã được nghe ả nói về lý do hình thành nên trang web này, để diễn đạt về một thành phố mà ả đã xa quá lâu để rồi trở về và tìm cách học yêu lần nữa. “Thành phố này trở nên xa lạ quá,” hình như ả nói vậy, “nên tôi muốn qua những mẩu của mình khắc họa một Hà Nội mà tôi có thể yêu, trong lúc nó còn ở đây.” Tôi không thực sự nhớ rõ Evalyn nói nguyên văn thế nào, nhưng đấy dường như là cái cách tôi đã muốn hiểu về việc tại sao ả lại dành thời gian làm điều này.

- - -

Hà Nội. Tôi đã xa thành phố này gần nửa thập kỷ rồi, và mỗi lần trở về đều thấy nó khác hơn một chút. Tôi đi năm 2011, trước lúc ra đi vẫn ở ngôi nhà thơ ấu của mình cạnh một trường cấp III, lúc bấy giờ đường Trần Duy Hưng vẫn là một nơi xa xôi vạn dặm chẳng mấy ai đi đến, họa hoằn lắm thì ra đấy để đi Big C. Đường Yên Lãng vẫn chưa làm xong, Hoàng Cầu vẫn đang là con ngõ nhỏ, và đường Kim Liên mới thì vẫn còn mới xây. Chưa có cái cầu vượt chỗ phố Huế, tôi cũng không nhớ rõ lắm đã có cái cầu vượt ở Tây Sơn chưa hay vẫn đang xây dở. Hè năm 2014 tôi trở về với một loạt cầu đã xây, giao thông có lẽ đã đỡ bị ùn tắc, nhưng tôi cũng không rõ nữa, vì tôi chưa bao giờ dừng lại để mà làm quen với những gương mặt ngày ngày đeo khẩu trang lao trên đường đến những nơi cần đến – không biết trong số họ đâu là những người vẫn ngày ngày đi ở thành phố này và bao nhiêu người là những gương mặt mới đã xuất hiện trong ba năm tôi không về. Tôi cũng không thể dựa vào trí nhớ của mình để đong đếm xem thành phố đã khác bao nhiêu để nêu cảm nhận. Con phố trước ngõ nhà cũ của tôi vẫn vậy, bạn bè tôi vẫn tụ tập ở quán trà chanh tên là Bệt ở D5. Tôi đã không nhận ra rằng nó đã đổi chủ rồi – tôi còn nhớ mùa đông năm 2010 là khi quán mở. Ngày đầu tiên quán được mở, chủ quán là mấy bạn sinh viên đang lục tục kéo ghế ra vỉa hè. Tôi lúc đấy còn đang thích một em này, hai đứa lò dò vào ngồi làm thành khách đầu tiên của quán, gọi hai cốc trà chanh với một túi hướng dương trắng. Có lẽ quán đã đổi chủ từ lúc họ dừng không bán hướng dương trắng nữa, nhưng tôi thì chẳng nghĩ gì – có ai thực sự quan tâm đến một quán trà vỉa hè để biết được những câu chuyện gì xảy ra đằng sau nó?

Một năm sau khi tôi rời Việt Nam, nhà tôi chuyển từ khu đô thị cũ ra tít tận ngoại ô, phải đi đường đại lộ Thăng Long tầm bảy cây mới đến nơi. Nhà cũ của tôi cho người ta thuê làm cửa hàng đồ ăn và cà phê. Có một lần tôi đi vào tận nhà và thấy những bức tường két bẩn đầy dầu mỡ, bộ cầu thang gỗ lim yêu thích của ba tôi đã trở nên sứt sẹo vì người ta giẫm cả giày lên mà đi. Phòng ngủ của ba mẹ tôi, rộng nhất nhà, biến thành phòng cho bọn trẻ con ngồi bệt xuống đất để ăn mấy món mà hồi bằng tuổi tụi nó tôi cũng hay cuối giờ đi ăn – khoai tây chiên, nem chua rán, cơm rang. Kiểu vậy. Có một cái gì đó hơi đáng sợ về việc một không gian đáng lẽ ra là nơi phải chứa nhiều kỉ niệm – tôi ở đó từ năm 4 tuổi đến năm 23 tuổi – bị phá bỏ những cấu trúc thượng tầng và trở thành cái gì đó không nằm trong phần kí ức của tôi về nó.

Người ta nói nếu không đi xa một thời gian, chúng ta trở nên mù lòa về sự thay đổi của không gian quanh mình đến mức dường như chấp nhận mọi thay đổi như một sự hiển nhiên. Đó cũng là cái cách mà con người ta từ từ tha hóa bản thân khỏi cuộc đời, tôi nghĩ vậy. Tôi đã không nghĩ về thành phố nơi tôi sinh ra và lớn lên như một địa điểm hay một nơi chốn trong những ngày tôi sống trong lòng nó. Tôi cũng không nghĩ về những con người lạ mặt hàng ngày sát cạnh tôi mỗi khi tắc đường, tôi không tự hỏi họ là ai và cuộc đời của họ có nghĩa gì. Tôi chỉ muốn đi từ điểm A đến điểm B và những con ngõ giúp tôi tránh trục đường chính và mớ giao thông hỗn độn xung quanh. Tôi không quan tâm lắm đến cái cách mà những con đường bị đục thủng hay được trải nhựa, quy hoạch thành phố hay những tòa nhà chọc trời đang được xây lên hàng ngày, đối với tôi chúng không hẳn là ảnh hưởng đến cá nhân, một người trẻ còn chưa thuộc đường đi lối lại của thành phố cũ nữa là những cái tên của những con đường mới.

Nhưng rồi tôi ra đi. Và khi trở về, có những con đường và những con phố đã biến dạng hoàn toàn. Có những đoạn đường đi ngang qua tôi nheo mắt một lúc lâu, cố mường tượng xem tại sao nó trông quen quen nhưng không tài nào nhớ ra điều gì đã đổi thay ở nó. Tôi thầm ước tôi đã chụp một tấm ảnh của con đường này khi còn có thể, để khi gặp lại tôi có thể nhận ra những gì đã biến mất những gì được thêm vào.

Tôi vừa về Việt Nam hồi đầu tháng Mười hai vừa rồi, vì một lý do riêng tư, và được một chị người thơ này mời đến một buổi đọc thơ về Những Không gian biến mất. Những người thơ này nói với tôi buổi đọc thơ là để tưởng nhớ những linh cữu không gian của những khoảng không đã bị lấp đầy bởi gạch đá và nhà thầu xây dựng như là Cama ATK và Hanoi Cinematheque hay zone 9. Mùng 4 tháng mười hai, khi tôi mới trở về đến nơi và nhắn Evalyn đi uống một cốc ở Cama ATK thì ả thông báo với tôi nó đã đóng cửa mất rồi. Trước khi về vài hôm thì được tin Hanoi Cinematheque cũng đã bị tập đoàn Vingroup mua lại để xây dựng khu thương mại. Buổi đọc thơ muốn tưởng nhớ những không gian văn hóa đó, được tổ chức ở Art Vietnam Gallery – lúc bấy giờ đang ở tầng hai trong một con ngõ trên đường Lý Quốc Sư, ngay cạnh chùa Lý Triều Quốc Sư. (Side note: ngôi chùa này lại chính là nơi tôi thủa bé rất hay lưu đến, vì các vị sư trong chùa đã giải mộng cho mẹ thân sinh trong lúc mang thai tôi – nhưng đó lại là một câu chuyện khác.) Điều mỉa mai là, buổi đọc thơ ấy cũng lại chính là sự kiện cuối cùng diễn ra trước khi Art Gallery Vietnam bị giải tỏa và phải trả lại địa điểm – tôi không hỏi kĩ lý do, nhưng tôi đoán lý do cũng không có gì mới hơn việc không gian ấy cần được sử dụng một cách “hợp lý” hơn, như là làm gì đó ra tiền chẳng hạn.

Có một cuộc đối thoại về sự đóng cửa của Hanoi Cinematheque diễn ra trước khi tôi về nên tôi không đến kịp. Nghe Evalyn kể lại, buổi đối thoại đó có những nhà trí thức và kiến trúc sư và luật sư đến để nói về hệ quả của việc giải tỏa những không gian văn hóa để tạo chỗ cho trung tâm thương mại. Tôi nhớ một trong những ý kiến đưa ra bởi nhân vật trí thức nổi tiếng nọ, cho rằng chúng ta không cần thêm một khu thương mại vui chơi nữa, mà cần những không gian văn hóa để phục vụ cho những đối tượng văn nghệ sĩ và khán thính giả yêu văn nghệ. Tôi đồng tình với quan điểm ấy – nhưng vì một lý do khác. Tôi nhớ đã trao đổi với chị người thơ đã mời tôi đến buổi đọc thơ, nói rằng tôi không muốn lãng mạn hóa sự biến mất của không gian như là cái gì đó không thực và huyễn hoặc. Có một cái gì đó chọn lọc về những không gian văn hóa chúng ta khóc thương này, như tôi nói với chị. Giải tỏa và thu hồi đất đã diễn ra hơn chục năm nay ở các thị xã, các vùng quê, người dân mất đất bị chính quyền đàn áp thậm chí có những vụ còn gửi cả quân đội ra để thu hồi đất lại để xây nhà máy công nghiệp.
Hồi năm 2006 tôi theo đoàn khoa Xã hội học về Bắc Ninh để phỏng vấn người dân về tình trạng mất đất và được nghe kể rằng các khu công nghiệp được thuê đất với điều kiện phải thuê người nông dân ở đó làm việc để bù đắp cho việc họ mất đất nông nghiệp và kế sinh nhai. Nhưng họ cũng chỉ được thuê quý đầu cho có, rồi lại bị đuổi việc vì lý do “kém tay nghề,” và thế là tay trắng. Tôi đọc được những bài báo người dân lên thủ đô đứng biểu tình cũng bị đuổi về, bị công an quận công an phường dẹp bỏ – nhà nào thương họ mà cho họ thuê nhà đêm để ngủ cũng bị chính quyền làm khó, báo đài thì không bao giờ đăng về những vụ việc như vậy, nên những không gian bị xóa ấy trở nên câm lặng như chính những con người mà đời sống họ đang phụ thuộc vào nó. Tôi nói với chị, việc chúng ta chọn một quán bar và một khu chiếu phim để khóc thương, đối với tôi mà nói thì hơi bất nhẫn, dù rằng tôi có những mối thiện cảm đặc biệt với quán bar ấy – nó là một trong những nơi cộng đồng LGBT ở Hà Nội có thể an toàn thể hiện bản thân, và Hanoi Cinematheque là nơi để người yêu điện ảnh có thể tiếp cận với những thước phim cũ không phải là bom tấn thị trường. Nhưng nếu chỉ chọn nó để khóc thương, vì nó gần gụi với cái lợi ích bản thân, thì sự đưa tang của chúng ta hơi hẹp hòi và cần được hiểu rộng ra trên bức tranh toàn cảnh.

Tôi lại nghĩ đến những con đường vô danh đã biến đổi và kèm theo đó là cuộc sống của người dân trên những con đường ấy, mà bởi vì sự biến chuyển xảy ra chậm rãi và từ từ, không ai thực sự quan tâm để dừng lại tự hỏi xem những sự thay đổi ấy đã diễn ra thế nào, từ bao giờ, bởi những ai. Hanoi Cinematheque và Cama có một cái tên và một định nghĩa rõ ràng để gọi khi ta mai táng chúng, nhưng khi cuộc đối thoại dừng lại ở việc trang trọng đặt những cái tên đó vào quá khứ, liệu nó có lợi ích gì ngoại trừ việc khiến những người có mặt trong buổi đưa tang cảm thấy tâm hồn mình giàu hơn một chút? Đó là lý do tại sao tôi nói tôi đồng tình với ý kiến rằng chúng ta cần những đặc khu văn hóa bên cạnh những khu thương mại, nhưng không phải chỉ vì những đặc khu ấy phục vụ cho một số đối tượng nhất định. Sự phát triển của một thành phố không bao giờ chỉ được dựa trên hạ tầng cơ sở mà còn phải nằm ở thượng tầng kiến trúc; nói cách khác, khu đô thị mua sắm hay những nơi phục vụ cho đời sống tiện lợi của người dân chỉ là những nhu cầu tối thiểu để sinh tồn. Những đặc khu văn hóa, ngay cả khi không sinh lợi nhuận, vẫn là những yếu tố quan trọng trong việc phát triển xã hội một cách hoàn thiện – tạo ra những không gian công nơi cộng đồng có thể giao lưu, trao đổi về mặt tinh thần. Khu mua sắm, nói cho rõ ra, thực chất là tài sản riêng của một chủ tư bản, đem lợi nhuận về cho tập đoàn thương mại sở hữu khu mua sắm ấy cũng như những nhãn hàng có cửa hiệu bên trong. Nó chỉ mở cửa đối với những đối tượng khách hàng vào đó để tiêu tiền, chứ chưa và không bao giờ được mở với mục đích phục vụ quần chúng.

Nhưng có lẽ phần đa người dân thiếu chỗ chơi chỗ đi sẽ ưa thích khu mua sắm vui chơi hơn đặc khu văn hóa nơi những thành phần trí thức tinh hoa tụ họp, và theo tôi đó chính là sự thất bại của nền giáo dục chạy theo thành quả, dạy con người ta từ tấm bé rằng học là để có cái bằng để sau này có công ăn việc làm, không phải lao động chân tay. Nếu tri thức được gói gọn thành vốn tư bản để chuẩn bị cho con người ta thành cỗ máy lao động kiếm tiền, những tri thức văn hóa đến từ văn chương, nghệ thuật, phim ảnh, tất nhiên sẽ bị coi nhẹ. Không phải tự nhiên mà xu hướng chủ nghĩa tư bản tân tự do, ngay cả ở các nước phát triển, đang tái quy hoạch nền giáo dục bằng cách bỏ đi nguồn vốn hỗ trợ cho những bộ môn như vẽ, âm nhạc, những loại hình tri thức sáng tạo vốn góp phần rất lớn trong việc hình thành nhân cách và tư duy của trẻ em. Tôi lại nghĩ, thế hệ sau tiếp của chúng ta sẽ lớn lên thế nào khi bao quanh nó là công trường, cầu đường, khói bụi ô tô, những tòa nhà chọc trời, những khu đô thị mới? Và những con người của thời đại cũ, những ngành nghề xưa cũ đã góp phần tạo nên xã hội Việt Nam đang bị xóa bỏ cùng với cái gọi là hội nhập phát triển – họ sẽ sinh sống cùng chủ nghĩa kinh tế tiêu dùng như thế nào, hay sẽ lại chỉ tồn tại như một thứ tiền-kí ức, vẫn ở đó nhưng thay vì đóng vai trò sản xuất cung cấp hàng hóa và làm kinh tế, lại trở thành những biểu tượng của một Hà Nội xưa, một thứ hình ảnh cho người ta chụp và triển lãm.

Tôi lại nhớ đến chùm ảnh của nhà nhiếp ảnh nọ đứng trên cầu chụp những chị đội nón đi xe đạp chở những thúng hoa đi trên đường – chùm ảnh trở nên nổi tiếng và mọi người thi nhau share trên facebook với những caption cảm khái về một Hà Nội đẹp, rằng đây chính là biểu tượng của Hà Nội, gánh hàng rong. Hay có triển lãm làng nghề nọ, mà Evalyn hẳn là rõ hơn tôi, của những nghệ sĩ đương đại và nhà nghiên cứu tây học đến nghiên cứu xem rốt cục là họ làm ăn như thế nào, họ sống sót ra sao trong thời buổi kinh tế thị trường hậu đổi mới, rồi ra một cuốn sách và cuộc triển lãm kéo dài một tuần. Tôi cũng không rõ sau khi triển lãm kết thúc và cuốn sách ra đời, sẽ có gì thay đổi về kế sinh nhai cho họ hay không, nhưng nó làm tôi nghĩ mãi về những khó khăn của một đất nước hậu chiến tranh khi cả nền kinh tế lẫn văn hóa của chúng ta bị đang dần bị bào mòn và bão hòa vào cái gọi là “thị trường tự do thế giới.”

Lẫn đâu đó vào trong nỗi buồn của cá thể trung lưu thành thị tha hương như tôi về sự biến mất của ngôi nhà thơ ấu và những nơi chốn tôi vẫn thường ghé những ngày ở Việt Nam, tôi nghĩ về cái tương lai không sáng sủa của những con đường đầy khói bụi và đô thị quá tải. Trong những bộ phim scifi bi tưởng (dystopia), ví dụ như bộ phim yêu thích của tôi Ghost in the Shell (1995), đạo diễn dùng Hongkong làm hình mẫu cho thành phố tương lai, nơi sự phân hóa giàu nghèo và sự phân tầng xã hội trở nên cực đoan với những khu ổ chuột trong trung tâm thành phố và những cửa hàng tiện dụng 24/7 nhan nhản mọi nơi, và ở một khu khác là đô thị nguy nga với những tòa nhà tráng lệ. Khi tôi đứng ở ngã tư Chùa Bộc – Tôn Thất Tùng, nhìn thấy bên này đường là Vincom mới xây và ngay đối diện nó là khu nhà tập thể cũ kĩ; hay lần cuối cùng tôi đi đến cuối đường Trường Chinh, những ngôi nhà đổ nát vẫn có người sống trong đó bên cạnh mặt đường thênh thang sáu bảy làn đường ô tô chạy, tôi chợt nghĩ rằng tương lai bi tưởng đang ở đây rồi, ngay ở thành phố của tôi.

Câu hỏi là, liệu khóc thương và đưa tiễn những không gian được đặt tên đã biến mất có còn là đủ, khi tất cả mọi không gian trên diện rộng của thành phố đã và đang nằm trong kế hoạch quy hoạch trong hai mươi năm tới, đi kèm với nó là sự di dời giải tỏa khu dân cư nghèo và làn sóng nhập cư từ những nước giàu có hơn chúng ta như Hàn Quốc, Nhật Bản, với những khu đô thị xây gần như dành riêng cho họ? Và lần tới nữa trở về, đã có những không gian không tên nào biến mất hay thay máu mà thậm chí tôi còn chẳng nhận ra?

when i look back at the painting I painted of us and I regret so much

1. 

I’m in love with a ghost
but even the ghost
finds it hard to believe

isn’t it sad, baby
now all we got left is
hidden memories
and forfeited presence

you gave me up in your
dreams and I sat
there agreeing with you
The last thing you said
to me was “farewell” and
I took it as a sign
to free fall

baby, it does not last
your love nor mine
the long-awaited journey
was but a lie: I will come
to you and I will wait
for you and together
we will learn how to
spell happiness
Or if that word is too long
and hard we start with
home
Then we both forget all
how to spell, how to love
how to mourn
an accidental loss.

2. 

I would tell you I will be
there for you even
when nobody would
but my words against yours,
the witness of this world’s
cruelty, you’d prove me flawed

I’m an accomplice to
the crime that robbed you your
beliefs, some kind of religion that’s
only good as gone.
I’d tell you to bet on me,
I always win
but you have seen loss
before it begins

I’m not at all competent
in a game no grown men ever
forces me to play as a child,
betting away my innocence as a prize

Whoever has played that game
and won
has continued to take it all

---you know what i'm talking about right? 

heartbreak on an airplane

Mama asks if I'm bringing my broken heart with me oversea 

"No, dear Mommy," I said,
"I never bring anything with me"
"Not even memories," I said,
"or things that resemble it:
all I have is 28 lbs checking luggage,
a laptop,
and a bag full of cigarettes."
"Mama do not worry about me,"
I said. "My heartbreak is too
yesterday and if it isn't you
still won't hear me crying
about it.
I will be crying on my way back,
perhaps, silently
on my seat while watching a movie,
in the dark, when the
passengers next to me have fallen asleep.
When the airplane
accelerates and there is but inescapable sky,
clouds, and the
last of sunlight burning my left arm
through the window, I
will be crying,
perhaps."

Mama asks, "Is it solved then?
Who caused it?
Do you intend to leave it?"

Oh dear mommy. Who else can cause a broken heart
but an once-lover who left.
A girl
broke your daughter's heart
but I cannot tell how I really feel.
So don't worry mommy, you won't hear it from me.
You won't hear me cry, because it's me who left,
after countless of
failed
goodbyes.
She didn't want to hear me cry,
so mommy, I'm crying alone
on the airplane
that will take the pain
away from where it could stand
and be rooted.
I'm carrying
nothing but
a broken heart
to the flight and soon
I will also
leave it behind

You

I don't care
        how many
                people
         will see you
                  like this
                         eyes
                        closed
                          heart
                       beating
                          like
          broken drums
               tilted chin
      hair drenched
                      in
              sweat
       open lips

Your silhouette.                                        

carves into the night

 an undying light. 

Stars on your skin and 

moon in the small of your 

back. I worship you like 

the God the 

world has 

lost.

In that moment

I know a part of me

had died

For I

Will never be able

to love anyone

like that

again

Not even

you.

Especially

You.


_______________________

once upon a time I used to save my text messages into the draft folder of my cellphone. Nowadays I cant do that anymore, iphones and their real time technology will always let the other person know to expect a message being written, and I'm not 23 anymore I shouldn't be doing it. So I write poems instead. Bad poetry, but it's better than forgetting. I started to forget you and I didn't want to. I was asked why do my poems write a lot about the body and the crashings of the bodies, and I didn't know what to do but laughing because I didn't write poems I was just trying to describe my wounds and make them pretty otherwise all I've got left of you is silence and unhealed scars. But it's my punishment, because I forgot who you are. 

Dịch thuật và rào cản của bản thể

Tôi lại nghĩ đến nàng

Trong số 4 của AJAR - nước - tôi rất thích một bài thơ của Nguyễn Quí Đức. Language - ông tự viết là Ngôn từ. Tôi không rõ bài thơ nào là “nguyên bản” - hoặc giả đây là hai bài thơ khác nhau được viết từ chung một ý tưởng, từ hai ngôn ngữ khác nhau, thể hiện hai căn tính khác nhau. Nguyễn Quí Đức nói cả tiếng Anh lẫn tiếng Việt, và điều đó thể hiện rõ ràng ở hai bản viết có những mùi vị và tư chất hoàn toàn riêng biệt.

Khi đọc bản tiếng Anh, tôi đã cảm nhận bài thơ một cách rất riêng tư, đặc biệt là khổ sau, tôi bèn dịch. Rồi tôi đọc bản tiếng Việt ông viết, và rồi đột nhiên bài thơ mất đi sự thân quen hay mối liên hệ mà tôi có với bài thơ.

Bản tiếng Anh (NQĐ)	Bản dịch (LTN)	Bản Tiếng việt (NQĐ)
“I owe you more than apologies, but no more words. I have talked always of memory and suffering, given details of where the skin was torn, the unbelievable, unhealing scars. And I’ve talked until I no longer know who you are I thank you, for times I couldn’t see that you remember, times I stayed blind. My eyes still see nothing but what passed long ago. I wait for some future that can put my many parts back together. But raindrops won’t go back into clouds. Mấy thủa mưa rơi nước ngược về trời. September was when we last spoke - but you no longer remember. When we last spoke, it was of demons that inhabit the space we exiles keep out of sight. The language of exiles has nowhere to go but inside.”	“Tôi nợ nàng nhiều hơn là tạ lỗi nhưng không nợ từ. Tôi đã nói quá nhiều về kí ức và đau khổ, đã kể về nơi da thịt rách toang và những vết sẹo không tin nổi, khôn nguôi. Và tôi đã nói đến lúc tôi không hình dung ra nàng nữa thì thôi. Tôi tạ ơn nàng, vì những lúc tôi không thể thấy rằng nàng ghi nhớ, những lúc tôi mù lòa. Tròng mắt tôi chẳng thấy gì ngoài những điều đã qua lâu lắm. Tôi vẫn đợi tương lai nào sẽ gắn liền lại những mảnh tôi. Nhưng mấy thủa mưa rơi nước ngược về trời. Mấy thủa mưa rơi nước ngược về trời. Tháng chín lần cuối cùng mình trò chuyện nhưng nàng không nhớ nữa rồi. Lần cuối cùng trò chuyện, mình nói về những con quỷ đã chiếm đóng không gian lũ lưu đày chúng ta  giữ đâu khuất mắt. Ngôn ngữ của kẻ tha hương chẳng đi được đến đâu chỉ ngược vào trong.	“Anh nợ em nhiều hơn những lời tạ lỗi, nhưng thôi, không nói thêm. Anh đã nói mãi về kí ức, và khổ đau, mô tả chi tiết về những nơi da bị rạch nát, và những cái sẹo khó tin, không lành. Và anh đã nói  đến khi không còn biết em là ai. Anh tạ ơn em, về những lần anh không thấy mà em còn nhớ, những lúc anh cứ mù câm. Mắt anh không thấy gì ngoài những chuyện đã qua từ lâu. Anh chờ một ngày mai biết gom mọi phần tách biệt của anh thành một. Nước mưa không nhỏ lên mây Mấy thủa mưa rơi nước ngược về trời Mình nói chuyện lần cuối vào tháng chín nhưng em đã quên. Lần cuối cùng mình nói chuyện là nói về quỷ dữ sống ở nơi người lưu vong như mình giữ kín trong thâm tâm. Ngôn từ của người lưu vong không đi đâu được nên cứ ngược vào trong

Tôi vẫn cho rằng dịch thuật phải là sống ở giữa hai thế giới, nói hai thứ tiếng nghĩa dường như đã là sống hai cuộc đời, mỗi một bên đều có những nền tảng riêng của nó. Ngôn ngữ chưa bao giờ chỉ là sự khác biệt giữa từ, lời, ngữ, nghĩa, nó là hệ thống cảm xúc - nói như Raymond Williams - thứ được quy định bởi lịch sử, xã hội, dịch chuyển, thay thế, sinh sôi, nảy nở, trải nghiệm, văn hóa. Làm thế nào để “dịch” từ ngôn ngữ này sang ngôn ngữ kia khi những ý nghĩa của ngôn từ được quy định bởi nền tảng đất, nước và con người được gieo trồng tắm tưới trong thổ nhưỡng khác nhau? làm thế nào để “dịch” được những sự tồn tại đã hình thành và giới hạn trong bản thể ngôn từ dùng để đại diện cho sự tồn tại ấy? Bản thân ngôn ngữ nói hay viết cũng đã là một công cụ chuyển dịch ý tưởng từ những hình ảnh, khái niệm, bức tranh trôi nổi trong tiềm thức thành một dạng thức tồn tại với hy vọng có thể truyền tải một cách chính xác nhất những tư duy của bản thân để người khác có thể hé nhìn vào hệ thống tư duy phức tạp của chúng ta. Nhưng nó (ngôn ngữ để người khác hiểu) cũng chỉ là một lỗ hổng trong khung cửa đóng kín nhìn vào một căn phòng sâu và rộng hơn những gì tầm nhìn cho phép - là thế giới nội tâm phức tạp của chúng ta. Chúng ta có thể nhìn thấy, nhưng họa hoằn và hầu như không thể cảm nhận hay trải nghiệm những bão tố hay cầu vồng trong căn phòng ấy. Mọi bức tranh đều bị giới hạn bởi khung hình và những gì vượt ra khỏi nó, chúng ta chỉ có thể mơ hồ ước.

Người thơ viết thơ chính là viết về cuộc đời của họ. Người đọc đọc thơ chính là hy vọng tìm kiếm một sự đồng cảm cho cuộc đời của họ. Tôi nghĩ về những bài thơ tôi yêu thích, và bởi vì tôi là người đọc hãn hữu không có tham vọng rằng tôi sẽ hiểu được hết tất cả sự đẹp của thơ người khác cũng như sự xấu xí của nó, tôi chỉ có thể yêu thích những bài thơ tôi cảm giác rằng tôi hiểu. Nhưng ngay cả suy nghĩ này cũng đã bị thách thức ngược lại lúc này, khi tôi đọc bài thơ tiếng anh của NQĐ đã khiến tôi ngừng thở, và đọc bản tiếng Việt lại chẳng khiến tôi động tâm. Tôi thoáng có chút lo ngại cho cái lý do dễ dãi mà người như tôi thường hay nghĩ đến: mất gốc. Rằng tôi lại đi yêu thích thứ ngôn ngữ không phải của mình hơn là tiếng mẹ đẻ. Rằng tôi “sính ngoại” và coi thường “văn hóa Việt.” Nhưng lối suy nghĩ này sẽ giải thích sao khi bản thân người viết - NQĐ trong trường hợp này - đã viết bằng cả hai thứ tiếng và cả hai thứ tiếng đều là ngôn ngữ - đều mang tính đại diện cho căn tính của tác giả? Và tôi, tại sao tôi lại thích văn bản tiếng Anh hơn văn bản tiếng Việt, trong trường hợp này? Trong thư gửi bạn đọc, Nhã Thuyên đặt câu hỏi tương tự:

“Liệu tôi có thể viết trong một ngôn ngữ khác và nói rằng ‘tôi là người Việt,’ mà không quá ám ảnh về việc không viết bằng tiếng mẹ tôi, về việc phản bội tiếng tôi và làm người ngoài trong một ngôn ngữ khác? Liệu tôi có thể nói yêu người mà không lo lắng quá về việc phát âm sai tên người? Liệu tôi có thể viết trong tiếng của người và liệu người có thể rộng lòng đón nhận tình yêu giới hạn của tôi với tiếng của người?”

Câu hỏi này đưa tôi quay lại với suy tưởng rằng ngôn ngữ là công cụ chuyển dịch ý nghĩa của trải nghiệm cá nhân trong một xã hội đã đặt ra quy chuẩn đại diện. Những người viết bởi đã bị giới hạn bởi những quy chuẩn ấy (từ vựng, ngữ pháp, ý nghĩa xã hội được đồng thuận trên diện rộng) nên muốn vượt lên và xé rách những rào cản ấy, muốn được hòa làm một với người đọc, muốn người đọc có thể nhập thân và trải nghiệm, bơi trong dung môi và cùng kết tủa như một thứ phương trình hóa học nếu đúng quy trình thì trăm lần như một - một thứ “trải nghiệm khách quan” về thế giới chủ quan, nếu phải dùng đến ngôn ngữ khoa học. Ít nhất, đó đã là mong muốn tột bậc của tôi mỗi một lần đối thoại - qua lời nói hàng ngày, qua bài viết, qua tiểu luận, qua chữ nghĩa, qua thơ. Và cái rào cản giữa người với người, ngay cả khi họ “cận kề và mơn trớn” sát bên ta, như Xuân Diệu từng than, vẫn luôn là “hai vũ trụ chứa đầy bí mật.” Khi “ngôn ngữ” và “văn hóa” không phải là rào cản, sự thông hiểu tận cùng vẫn là bất khả. Người tình với người tình, cha mẹ với con cái, người lạ với người lạ, sự thật vẫn là chúng ta vẫn đang nhìn nhau “qua những khung cửa kính dày, không thể nghe nhau không thể nói” (Lưu Quang Vũ). Như vậy, một thứ tiếng khác, nếu có, cũng chỉ là một “lớp kính” dày đặc khác, và nếu cố gắng hà hơi chùi rửa, chúng ta vẫn là những người-nhìn, người-nghe, người-đọc, người-xem, và cố gắng hiểu - cố gắng hiểu. Hiểu theo cách tốt nhất mà ta có thể - hiểu bằng mọi phân tử, kí ức, cảm nhận, nội tại, tiềm thức, tri thức của bản thân ta - nói cách khác, hiểu trong phạm vi cuộc sống của ta. Tôi chỉ có thể hiểu người trong phạm vi những gì tôi sống, không thể gần hơn, không thể xa hơn.

Và bởi vậy, khi tôi đọc bản tiếng Anh của NQĐ, nó cho phép tôi được hiểu một cách gần gũi, một cách thân quen - tôi nhìn thấy những trải nghiệm đau đớn của tôi về nàng của tôi, người con gái đã lắng nghe những câu chuyện của tôi với hy vọng rằng nàng sẽ hiểu và bởi vì tôi đã nói quá nhiều tôi đánh mất cảm quan về nàng là một thực thể ở cạnh tôi - nàng trở thành một người nghe thụ động, một người đã nhớ và đã hiểu những câu chuyện tôi kể theo một cách tôi không thể biết. Nàng đọc tôi qua những ngôn từ tôi truyền tải, và tôi uất ức bởi nàng đã không hiểu tôi như cái cách tôi là, mà chỉ có thể hiểu tôi qua những gì nàng trải nghiệm. Tôi đã không nhìn nàng như nàng ở đây, trong hiện tại, cạnh bên tôi mà nàng là một gương mặt như rất nhiều gương mặt đã đi qua đời tôi trong quá khứ, và bởi vậy tôi xếp nàng vào một quá trình dịch chuyển, giới hạn vị trí cho nàng như một kẻ sẽ luôn tiềm năng là kẻ bên lề, như những kẻ đã không còn đó. Và tôi bởi đã luôn là những mảnh vỡ vẫn chưa gắn liền kể cho nàng về những mảnh vỡ tôi hiện đang là, để nói về một tương lai tôi trở nên vẹn toàn - tương lai này mặc định không có nàng trong đó. Xin lỗi, tôi đã nói quá nhiều nên từ ngữ tôi không nợ, và bởi vì tôi đã luôn cho rằng mọi kết thúc đều giống nhau đều đổ vỡ, tôi đã loại trừ nàng khỏi tương lai toàn vẹn của tôi. Một cách tình cờ, lần cuối cùng tôi nói chuyện với nàng của tôi, với tư cách là hai người của nhau cũng là vào tháng chín, và bởi vậy câu thơ của NQĐ đã rúng động tâm can tôi. Tôi đã cố diễn tả cho nàng nghe về cuộc sống khác ở không gian khác, thứ dung môi tôi bơi với những đọa đầy của nó, thứ cảm giác nàng dù muốn cũng không thể hiểu nhưng tôi thực lòng mong nàng hiểu đến vậy nhưng không thể. Ngôn ngữ của kẻ tha hương - chẳng đi được đến đâu - chỉ ngược vào trong.

Bởi vì tiếng Anh đã trở thành một loại ngôn ngữ đại diện cho một con người khác, một cuộc sống khác, một loại tồn tại khác, hình thành nên từ những năm tôi sống ở xứ người, nên tôi đọc bài thơ và cảm giác rằng tôi có thể vay mượn thậm chí chiếm hữu những câu thơ này để nói về câu chuyện của tôi. Nhưng mọi bài thơ đều đến từ cuộc sống thật, và cái ảo tưởng mong manh về đồng cảm đã bị phá bỏ khi NQĐ viết bài thơ bằng tiếng việt, và rõ ràng đó là câu chuyện của NQĐ - người Huế lưu vong nói với người nữ của ông: những rạch nát da thịt và vết sẹo không lành không phải là ẩn dụ, sự lưu vong là bởi bắt buộc phải ra đi chứ không phải là lựa chọn, mất mát là mất nước, mất nhà, mất quê hương, hồi ức là những thứ bị tước bỏ - câu chuyện này là của NQĐ và tôi quay trở lại làm vai trò người-đọc, không thể hiểu và không có tư cách vay mượn bởi vì tôi là đứa con Cộng sản miền Bắc có gia đình tham gia cách mạng và thổ nhưỡng đã tưới tắm tôi là thứ đã đày ải NQĐ - một rào cản khác đã được nâng lên - rào cản thật, đường biên giới thật, đại dương đã nuốt lấy tàu của thuyền nhân thật, trại cải tạo thật, bạo lực thật, trại tị nạn thật: tôi chỉ có thể đứng ngoài khung cửa kín hé mắt nhìn vào lỗ hổng bên trong một căn phòng sâu và rộng hơn những gì tầm nhìn cho phép - là thế giới (nội tâm) phức tạp của ông.

Tôi thử đọc to ba khổ thơ - bản tiếng Anh - bản dịch tiếng Việt giọng miền Bắc - bản tiếng Việt giọng Huế (ba mẹ tôi là người miền Trung bởi vậy tôi có thể bắt chước phần nào giọng Huế), và dường như ba thế giới được dựng lên. Ba đoạn thơ, thứ đáng lẽ ra phải là một, lại là ba thế giới khác nhau - tôi lại là người đọc, người nghe, người nhìn, không phải là người sống hay người viết. Nhưng bởi vì tôi tha thiết muốn là một phần của thế giới đó, nên tôi đã chọn dịch, để có thể thông qua đó, tiết lộ bản thân tôi. Bản dịch không bao giờ chỉ là để truyền tải “ý nghĩa” của bản gốc - đơn giản chỉ bởi vì không thể - bản dịch, cũng như mọi loại ngôn từ khác, luôn luôn là nỗ lực, tiềm thức hay chủ động, của người-dịch-viết nhằm phá vỡ những tầng rào cản khác nhau giữa người-dịch và người-viết và người-đọc được hướng đến và người-đọc tình cờ và thế giới vật chất và cách mà mỗi một người trong chúng ta từ những vị thế khác nhau đã trải nghiệm thế giới ấy.

Và tôi cũng sẽ không bao giờ biết được thực lòng những người-đọc khác sẽ nghĩ gì.

LTN.

Midnight revelation

        Tôi không thể hiểu nàng, không thể giao tiếp. Nàng ở đó, cùng tôi, trong căn phòng đóng kín, đặc nghẹt bóng đêm. Tôi trở mình trên chiếc giường đơn và nàng quẩn quanh thì thào vào vào tai tôi những âm thanh âm u giống như những câu hỏi không có lời giải đáp. Tôi lắc đầu và xua đẩy nàng. Để yên cho tôi ngủ. Tôi không thể ngủ với những nỗi ân hận chỉ trỗi dậy lúc nửa đêm. Nàng vật vờ ở góc phòng, và tôi biết rõ hơn cả tốt nhất đừng bật đèn lên nếu muốn có cơ hội nghe nàng nói. Có thể lần này chúng tôi sẽ tìm ra một lối thoát. Có thể tôi sẽ giải thoát cho nàng và nàng sẽ tha thứ cho tôi và chúng tôi cuối cùng sẽ không lao vào nhau như những người mất trí. Rồi buổi đêm sẽ trở nên thinh lặng và tôi sẽ trở lại chiếc giường đơn của mình, tay ôm chặt những vết thương nàng để lại, nhưng sẽ có thể nhắm mắt ngủ yên, cuối cùng cũng có thể nhắm mắt ngủ yên. 

        “Nghe này,” tôi nói vọng ra, “tôi sẽ chỉ hủy diệt nàng thôi, đừng đến gần tôi. Chúng ta cơ bản là không thể cùng tồn tại. Tôi không muốn phải hủy hoại nàng và cuộc sống của nàng. Dừng lại đi, trong khi chúng ta còn có thể, có được không?” 

        Nàng không trả lời. Tôi ngồi dậy, nghinh tai lắng nghe. Nàng không cử động, một tiếng thở tôi cũng không nghe thấy. Nhưng tôi biết nàng đang ở đó. Căn phòng của tôi là không gian kín. Thế giới của tôi là không gian kín. Tôi đang đùa với chính mình. Nàng đâu thể thoát khỏi nơi này. Nàng đâu thể thoát khỏi tôi. Tôi nằm xuống nhắm mắt lại một lần nữa, và tiếng nàng lại vang lên lạo xạo không gian.

        Những người nữ như nàng, tôi đã từng gặp rất nhiều. Ở rất nhiều nơi. Trên các con đường, đằng sau hành lang tối, trên một chuyến xe, trong căn gác trọ xứ người. Nhiều vô kể. Họ lao vào tôi giống như thiêu thân, và chẳng ai lao ra toàn vẹn. Tôi quen dần với sự hiện diện của các nàng trong cuộc sống của tôi. Tôi lao đao nhiều phen, nhưng tệ nhất chỉ là một vài đêm không ngủ. 

       “Chúng mình có thể thôi không hành hạ nhau không?” Tôi lại hỏi, và nàng lại không trả lời. Người như nàng luôn tìm đến những người như tôi, nàng tấn công tôi bằng tất cả những gai góc, thịt da, thâm nhập vào tôi vào những góc riêng tư hay u tối nhất, tôi đã luôn không phòng vệ trước nàng. Những đụng chạm thể xác dường như đau tấy, nàng áp vào tôi, đổ bộ vào tôi bằng tất cả sự tồn tại và thân thể của nàng, và tôi, tôi đã đập tan hay bóp vỡ nàng, chị của nàng, mẹ của nàng, những hiện diện giống như nàng bao nhiêu lần tôi cũng không biết rõ. Thực ra tôi không biết cách để nàng đi. Tôi không dám mở cửa thế giới của mình ra vì không dám chắc nàng sẽ an nhiên rời khỏi. 

          Nàng tiến đến gần tôi, và tôi có thể nghe tiếng nàng cử động trong không khí. 

        “Tôi sai rồi. Để nàng vào đây là lỗi của tôi, để nàng làm tôi chảy máu là lỗi của tôi. Sự tồn tại của nàng sẽ chỉ làm tôi đau đớn. Tôi sai rồi. Tôi ước tôi biết cách để nàng đi. Nhưng tôi không thể.” Tôi nói thầm khi nàng tiến lại rất gần và chạm lấy tay tôi. 

        Rất yên lặng, tôi đập mạnh vào mu bàn tay rồi đưa sát lại gần mắt để nhìn vệt máu đỏ sậm cùng xác con muỗi nát bét.

I Was not Supposed to Remember - Cherríe Moraga, The Last Generation (1993).

Tôi đáng lẽ không nên nhớ 

mùi cây phong lữ
thứ hương thấm nhuần qua lỗ mũi không dậy lên
từ lọ nước hoa ‘và cổ tay của mẹ ‘và chỉ một chấm nhẹ
đằng sau tai tôi đáng lẽ không nên nhớ tai của bà
như tôi, phần thùy tai thực ra mỏng choẹt
nốt ruồi đã đánh dấu mẹ
của tôi 

Tôi đáng lẽ không nên nhớ mình là gái
đứa con của một người bản địa nọ một người nọ một nơi nào đó
một đứa con côi một nơi nào đó của một ai đó
giống lai bị bỏ hoang tôi đáng lẽ
không nên nhớ vụ cưỡng dâm nguyên thủy. 

Tôi đáng lẽ không nên nhớ
người cha da trắng và tiếng khóc đứa con
người cha da trắng của tôi cũng mồ côi
Tôi đã không được thấy bản thể tôi phản chiếu lại
trong ánh kim loại lạnh sợ hãi run rẩy
tôi đã không định
cưới người đàn ông ấy 

.....

Tôi là người nữ, không con
và tôi đi kể những câu chuyện của tôi cho những người
đàn bà không con khác và rồi thể nào
các thế hệ sẽ sinh sôi và thịnh vượng
và nhớ đến những tiền-kí ức 

nhớ những vườn hồng gai sắc những ngón tay đào
sâu xuống đất miền nam california phì nhiêu hôn lên
góc cạnh của những đầu đen bốc hơi 

còn cái gì để mà nhớ
về những ngày tháng ấy
còn cái gì bỏ lại
trong bụi đất Tại vì sao tôi lại nhớ
bụi đất khi tôi lớn lên với nhựa đường?
Tại vì sao bụi đất lại quan trọng đến vậy đối với tôi?
Có còn gì để nhớ về trong một cái cây? 

một cái cây
toàn thể cây 

Tôi, toàn thể lai giống
tạp chủng/ mễ yaqui/ đứa con gái oakie (*) lang thang
“yaquioakie” cầm nắm cả thế giới
tôi biết bởi nó định hình dáng môi của bà tôi
khi gọi người anh-ruột của tôi
người anh em thuần chủng,
mái tóc anh điêng sợi len màu cát
cúi xuống bát súp thịt viên 

..... 

Tạp chủng là cái tên
đã cầm nắm tất cả con thú vật là tôi.
Dạng hai chân
trên bàn kiểm y nàng nọ nói với tôi
xơ tử cung của chị không to như quả dưa hấu
chỉ to bằng quả cam nhỏ thôi
và tôi coi khối thiên thể tác động
đang lớn từ từ đằng sau rốn
những vệ tinh nhỏ của những u xơ nhỏ
trôi nổi bên trong quỹ đạo đầy acid citric của nó 

Tôi tưởng tượng sắc màu/ vị hoa quả/ sự đắng
của vỏ và hoan mê có một sự thân thuộc hoan mê
khi nàng di chuyển bàn tay đeo găng tay cao su màu tối
vào sâu bên trong tôi cử chỉ của một đồng tính nữ
Tôi, một con quái vật đồng tính nữ
Nàng khuyên tôi nên dùng hormone
lúc nào chị cũng nhiều lông thế này ư
phải, tôi nói, tôi nhớ từ lúc bắt đầu trở thành đàn bà
nhiều lông rất nhiều điều đó có khiến tôi đàn bà
hay một người đồng tính nữ
hay một con thú? 

điều này làm tôi lại nghĩ về tạp chủng
và con lai cừu-dê tôi từng thấy
một lần trong tạp chí
với đôi mắt đau thương nài nỉ
cố gắng bứt khỏi
gương mặt biển đổi gien của nó 

và tôi nhìn thấy gương mặt mình trong đó
bất kể tôi được yêu ra sao
bất kể tôi đàn bà ra sao bao nhiêu đàn bà
ôm và mút tôi
tôi vẫn phản chiếu trong đôi tròng mắt
đáng thương
cô độc
sản phẩm đột biến
ấy.

Chú thích:
(*) oakie: từ để chỉ cấp bậc gần cuối của người da trắng nghèo hay thu thập và lưu giữ đồ vật nhỏ lẻ hay người lang thang phải bỏ đất mà đi kiếm việc (ở Oklahoma và Texas) thời Khủng hoảng kinh tế Mỹ.

chúng mình yêu nhau qua đại dương xa

viết cho nàng, người lạ bên kia đại dương 

           Chúng mình yêu nhau qua đại dương xa, những bờ sóng vỗ đã nuốt chửng lấy bao nhiêu tình yêu lớn. Loài người vẫn sợ hãi biển sâu và những sinh vật lạ nơi đáy tầng ánh sáng không lọt đến. Sự tồn tại lạc lõng và nằm ngoài thượng tầng kiến trúc của tri thức nhân loại: những gì xa lạ thì trở nên đáng sợ và khi hãi sợ thì người ta tìm cách tiêu diệt hơn là hiểu. Chúng mình yêu nhau qua đại dương  xa, biến nhau thành người lạ mỗi một lần sóng vỗ. Giọng nói của cậu vang lên u u như thổi thật sâu vào vỏ ốc lăn lóc trên bờ cát. Mình chôn chân xuống hốc nước sâu, cát dào dạt chảy qua kẽ chân và mình tự hỏi đại dương này đã nhìn thấy bao nhiêu cái chết bao nhiêu chia phôi. Những xác thân giống và khác chúng ta đã trôi dạt trên những con tàu chật chội và mất mát, trốn chạy khỏi đất liền vì đất liền đang bốc cháy và nước, nước là 70% cơ thể con người, là sự sống bởi vậy có khi nào lòng biển sẽ như lòng mẹ, bao la và nhân từ, sẽ cứu thoát họ khỏi đất liền đang bốc cháy. Chúng mình yêu nhau qua đại dương xa. Nước mắt loài người chảy về những dòng sông đổ ra biển lớn. Xác đứa bé con người Syria nằm ngoan trên bờ biển và những người lớn ứ nghẹn trước bằng chứng của nỗi bạo tàn họ tìm cách quên đi. Trong chúng mình ai thực sự đã ước được sinh ra. Cherrie Moraga viết về thế hệ cuối cùng của những người đàn bà không con cái như chúng ta, tận cùng cả dòng máu chảy trôi, giá trị của sự tồn tại con người được gán bởi màu máu đỏ chảy giữa hai chân những cơ thể nữ. Chúng ta dạng chân ra để đất nước được phôi thai, để thể chế được thành lập, để chủ nghĩa dân tộc chiến tháng chủ nghĩa thực dân dù cho những tàu bè quân đội đã đè nghiến qua những eo biển chết. Chúng mình yêu nhau qua đại dương xa, qua những cơn sóng ngầm và hố xoáy, những tảng đá đã rạch đoàn thuyền vỡ vụn, qua những hòn đảo nhựa và những sinh vật méo tật vì rác thải công nghiệp, tình yêu chúng mình ô nhiễm và bụi bặm và độc hại và chúng mình hôn nhau qua lớp mặt nạ phòng hơi độc, chúng mình yêu nhau qua đại dương xa.

//// 

         Một ngày nào đó cá sẽ chết ngửa bụng trắng thành cầu cho chúng mình đi tìm nhau. Xác tàu sẽ lênh đênh, những miếng ván loanh quanh, đại dương bỏ hoang và những sinh vật dưới đáy tầng nhắm mắt trong ngôi mộ đào riêng cho nó mà không một lần nhô dậy. Đến lúc đó liệu loài người có còn hãi sợ những sự tại tồn xa lạ, khi những vật chất thân quen lại là thứ đã hủy diệt thế giới này. Nếu phải chọn giữa sự không chắc chắn và những lời nói dối, tin mình đi, người ta sẽ lựa chọn những lời nói dối. Nên chúng mình phải yêu nhau qua đại dương xa. Mình sẽ dắt cậu khiêu vũ trên những bờ biển đầy hoa và xác những con mòng biển bị nghẹt thở vì nắp chai nước suối. Cát nên chuyển thành màu đỏ cho tất cả những cái chết mà nó đã hấp thụ vào người. Và cậu sẽ mỉm cười trong ánh hoàng hôn, những sợi tóc tan lẫn vào ánh nắng và chúng mình sẽ giả vờ như gương mặt cậu đang không tan chảy ra  dưới tia cực tím tầng ô zôn cuối cùng đã thủng. Chúng ta nhảy múa cùng với nhau qua đường biên giới đã không thể chia cắt đại dương; trên con sóng này chúng mình là một, không quốc gia, không sắc tộc, không pháp luật, không danh tính, không quê hương. Chúng ta là những người nữ cuối cùng tan chảy cùng sự tàn lụi của những nền văn minh, khi cuối cùng biển xanh bốc cháy. Đất liền đã tan thành tro bụi, bầu trời đục ngầu xám xịt nhưng khi nhắm mắt lại và tan ra chúng mình sẽ nhớ về ngày nọ bầu trời đã xanh và chúng mình đã yêu nhau như thế, chúng mình yêu nhau qua đại dương xa.   

HẠ MÀN VỞ KỊCH CHÍNH TRỊ DÂN CHỦ: KHI KẺ BẠO HÀNH LÊN NGÔI

viết và sở hữu bởi Nguyễn Thúy Ly. Xin trích dẫn nguồn nếu repost.

Trong khi đang tìm cách chống đỡ với sự thật là Donald Trump đã trúng cử tổng thống thông qua phiếu bầu đại cử tri (Hillary Clinton thắng phiếu bầu quần chúng), tôi nhận thấy mình đang đi tìm đọc thông tin về cách đối phó với bạo hành. Tại sao lại là bạo hành - độc giả sẽ hỏi tôi? Bài viết này của tôi là một nỗ lực mong muốn hiểu được tại sao một cá thể tượng trưng cho những gì trái ngược hẳn với những giá trị mà các quốc gia hiện đại luôn tự xưng rằng đại diện cho cấu trúc xã hội và luật pháp của họ lại trở thành tổng thống được lựa chọn, và tôi sẽ dùng thứ ngôn ngữ chúng ta vốn thường sử dụng cho một dạng quan hệ xã hội tình cảm riêng tư, đôi khi quá riêng tư cộng đồng thậm chí còn không muốn biết đến những gì xảy ra đằng sau cửa đóng: bạo hành và những di chứng của bạo hành đối với nạn nhân hay người sống sót.

Có ba điểm sau tôi sẽ bàn đến khi nói về bạo hành: 

1. Nước Mỹ trong giai đoạn hiện tại đang bị ngược đãi bởi hệ thống chính quyền của nó. Người dân Mỹ đang ở trong một mối quan hệ bạo hành với giai cấp cầm quyền và hệ thống chính trị và truyền thông của đất nước này. 
2. Tổng thống được lựa chọn của Mỹ, Donald Trump, là một kẻ bạo hành nghĩa đen, một quả bom kích hoạt biết đi với những phát ngôn bạo lực về xâm hại tình dục, có xu hướng ái nhi [1] hơn vợ mình thì có sai không?” nhưng phần câu hỏi này đã bị chỉnh sửa và không xuất hiện trong bản in chính thức. Những thành viên của cuộc thi Hoa hậu thiếu niên Mỹ (Miss Teen USA) cũng đã từng tố cáo Donald Trump đi vào phòng thay quần áo của các em giữa giờ thay đồ.] và đã bị khởi kiện về hiếp dâm trẻ em (hiện đã bị rút lại sau khi Trump thắng cử), hay vụ lừa đảo của trường đại học Trump mà tại thời điểm hiện tại, Trump đã đồng ý chi trả 25 triệu đô la để dàn xếp pháp lý 10 ngày trước khi phiên tòa xét xử ở San Diego diễn ra. 
3. Những kẻ xâm hại và bạo hành đã và đang được bật đèn xanh để thực thi những tội ác nhân quyền (hate crimes), hành vi bạo lực và quấy rối đối với những nhóm người mà Donald Trump lăng mạ trong suốt thời gian tuyển cử: dân nhập cư, dân Hồi giáo, dân Mexico, người da đen, người nữ, gần như mọi nhóm thiểu số. Ngay cả nhóm LGBTQ, nhóm thiểu số mà Trump không mấy khi nói đến, cũng vẫn là nạn nhân của nhóm người nhân cơ hội Trump để thể hiện ra mặt những sự phân biệt giới, tính, chủng tộc, sự bài ngoại của mình.

Chiến thắng của Trump và hệ lụy

Trước khi đi sâu vào luận điểm “nước Mỹ đang ở trong một mối quan hệ bạo hành với hệ thống chính quyền của nó” như một lý do cho chiến thắng của Trump, tôi sẽ tóm tắt và phân tích qua một số lời giải thích cho hiện tượng này.

Đã có nhiều bài báo tìm cách giải nghĩa chiến thắng của Trump. Một trong những bài viết đáng đọc đến từ Nathan J. Robinson, “Điều này nghĩa là gì, tại sao nó lại xảy ra, phải làm gì bây giờ - chống chọi với việc Donald Trump trúng cử.” Bài viết này đã đả thông một số lý luận giáo điều dễ dãi đến từ cánh trái về việc đổ lỗi cho dân da trắng ở vùng quê nghèo, những người “cổ đỏ” (redneck) thủ cựu và quê mùa, cộc cằn, phân biệt chủng tộc và phân biệt giới, đã áp đảo số lượng những người da trắng có học thức khác trong việc lựa chọn Donald Trump. Số liệu thống kê bầu cử đầu ra cũng ủng hộ quan sát này: Theo thông số thống kê thu thập bởi CNN, The Guardian cho biết 

“… cử tri da trắng đi bầu cho Trump bao gồm cả hai giới, gần như tất cả các lứa tuổi và trình độ học vấn, và sở hữu mức thu nhập trung và thượng lưu (chứ không chỉ có nhóm da trắng nghèo).” 

Trong bài viết của mình, Robinson chỉ ra sự thất bại của đảng Dân chủ trong việc lý giải sự trỗi dậy của Trump và cách những diễn ngôn của họ về người ủng hộ Trump như những đối tượng “bi thảm” “bị mị dân,” không có đạo đức, và những điều tương tự. Robinson đặt câu hỏi, một cách dự đoán, rằng có khi nào những người ủng hộ Trump làm vậy không phải vì họ ủng hộ những gì Trump kêu gọi và tượng trưng, mà vì họ chống đối Chính phủ và việc một đối tượng như Trump, tồi tệ, cực đoan, và đầy lỗi lầm, trở thành bộ mặt của chính phủ ấy là một sự trả thù ngọt ngào dành cho chính phủ: “Bởi vì một phiếu bầu cho Trump là một nỗ lực đả phá bộ máy cầm quyền, nên việc Trump là kẻ nhớp nhúa, xâm hại tình dục, hay hạ lưu không phải là vấn đề quan trọng.” Lời giải thích này cũng không phải vô căn cứ, nếu như xét đến số lượng cử tri thực sự bầu cử: theo số liệu từ U.S. Election Project, Dave Wasserman và Cục điều tra dân số, trong lần bầu cử này, 58.7% dân số không bầu cử (28.6% không được bầu và 29.9% không bầu), 19.8% bầu cho Hillary Clinton, và 19.5% bầu cho Donald Trump. Hơn một nửa dân số không bầu cử, và khi được phỏng vấn hơn một nửa cử tri trong số 1582 người được hỏi tin rằng hệ thống bầu cử của Mỹ gian lận và thiên vị một số ứng viên nhất định.

Tuy vậy, không có nghĩa rằng chiến thắng của Donald Trump chỉ xuất phát từ những người muốn “ném đá phá hội nghị.” Không thể phủ nhận sự thực rằng Trump lôi cuốn một phần đông những đối tượng cực đoan cánh phải với những quan điểm đáng lo ngại về sắc tộc, bình đẳng giới, kinh tế, quân đội, và môi trường. Giới phát xít mới (NeoNazis) và bên cực hữu cũng như nhiều cựu thành viên của Đảng Cực Thắng Da trắng (KKK) đã ăn mừng chiến thắng của Trump. Chỉ trong vòng hơn một tuần sau khi Trump trúng cử, hơn 400 tội ác nhân quyền đã diễn ra, từ việc nhiều cá nhân thuộc cộng đồng LGBTQ bị hành hung, đến việc người nữ da màu bị quấy rối và công kích, từ người da đen, Mỹ Latinh, đến gốc Á, và đặc biệt là người Hồi giáo. Rất nhiều những sự quấy rối xảy ra trong hệ thống cấp tiểu học - trung học, từ việc vẽ bậy viết những lời công kích thóa mạ sắc tộc trong nhà vệ sinh, đến việc học sinh da trắng bắt nạt học sinh da màu, đến việc thầy giáo tiểu học người da trắng mắng chửi học sinh da đen của mình, sử dụng từ n*gger (một loại ngôn từ thóa mạ có tiền lệ từ thời sở hữu nô lệ được dùng để miệt thị người gốc Phi) và nói các em lớn lên sẽ trở thành tội phạm tù mọt gông. Tệ hơn nữa là hiện tượng trẻ em nam tiểu học quấy rối tình dục, động chạm vào chỗ kín của các em gái bởi vì “tổng thống làm được thì em cũng làm được.” Dù sau khi trúng cử, Trump đã lên tiếng phản đối những hiện tượng này và hứa sẽ công bằng - tôi sẽ quay trở lại phân tích động thái này sau để cho độc giả thấy rõ đây thực chất cũng là một trong những chiến thuật của kẻ bạo hành như thế nào sau khi đã đạt được mục đích - nó vẫn không thay đổi được sự thật là toàn bộ cuộc vận động tuyển cử của Trump được xây dựng xoay quanh những phát biểu chia rẽ và bạo lực.

Thêm vào đó, ngay cả khi việc Trump trúng cử có thể được coi như một biểu tượng của việc nhiều người dân chống đối và oán ghét bộ máy nhà nước, thì những lựa chọn về bộ máy điều hành của Trump ngay trong những ngày đầu trúng cử đã nhắc nhở người dân rằng việc Trump trúng cử không chỉ mang tính biểu tượng mà nó sẽ mang đến những hậu quả nhãn tiền. Ví dụ như việc Trump chọn Steve Bannon, một thành viên thuộc nhóm cực hữu ưu thế da trắng (nói cách khác, KKK) làm trưởng cố vấn chính sách (chief counselor of policy), người theo New York Times báo cáo có tiền án bạo hành gia đình, hành hung, và bị cáo buộc tội đe dọa nạn nhân không được khởi tố hay làm chứng, hay việc Trump đề đạt Myron Ebell người ra sức phủ nhận thảm họa môi trường và trái đất nóng lên làm lãnh đạo cơ quan bảo vệ môi trường (EPA - Environmental Protection Agency), cũng như việc phó tổng thống Mike Pence bị coi là còn cực đoan hơn cả Trump về mặt tôn giáo và chính sách xã hội với những quan điểm thủ cựu như hình sự hóa quyền nạo phá thai, muốn bỏ tù bác sĩ giúp bệnh nhân nạo phá thai, tin rằng đồng tính luyến ái là bệnh có thể chữa được và nỗ lực ngăn cản quỹ liên bang phòng chống HIV đặc biệt đối với đối tượng thuộc nhóm LGBTQ+, cho rằng nhà nước có quyền quản chế và xâm phạm quyền riêng tư của người dân mà không cần lệnh khám, ủng hộ mở rộng hệ thống tòa án quân sự và sử dụng nhục hình trong điều tra tội phạm chính trị, ủng hộ việc quân đội hóa lực lượng cảnh vệ biên giới và cảnh sát và phủ nhận sự tồn tại của bạo lực cảnh sát. Danh sách còn kéo dài.

Chiến thắng của Trump đại diện cho và đồng thời dẫn đến một cơn khủng hoảng về mặt chính trị xã hội của nước Mỹ. Nhiều người dân, thậm chí có cả những nhà học thuật, kinh ngạc trước diễn biến này và không tin được rằng nước Mỹ lại lựa chọn một con người như vậy thành tổng thống. Nhiều người thuộc giới trí thức da trắng trung lưu tự coi mình là thuộc nhóm tiến bộ (liberal) đã thể hiện sự thất vọng khi nhận ra nước Mỹ không phải là quốc gia phát triển mà họ nghĩ, trong khi đó những nhóm cấp tiến hơn hoặc những nhóm vốn thuộc những cộng đồng bị Trump phỉ báng trong quá trình tuyển cử thì tức giận bởi vì sự chia rẽ của đất nước này đã phản bội họ, và nhóm da trắng tiến bộ đồng minh đã không làm hết sức của mình để ngăn cản chiến thắng này. 

Cơn giận dữ chuyển thành những hoạt động phản kháng trực tiếp: Tính cho đến ngày hôm nay các cuộc biểu tình vẫn diễn ra lan rộng khắp các thành phố với con số kỉ lục: 100 nghìn người xuống đường ở New york, Los Angeles, hàng nghìn người bao gồm học sinh trung học và sinh viên diễu hành ở Oakland, Berkeley, Boston, Chicago, San Diego. Theo New York Times, ít nhất 52 thành phố đã tham gia vào phong trào biểu tình - chúng vẫn tiếp tục được tổ chức liên tục từ bây giờ cho đến tháng 1 khi Trump chính thức nhậm chức. Những nhà hoạt động xã hội và nhiều người dân đang lên kế hoạch đóng băng toàn bộ thành phố từ miền đông đến miền tây vào ngày 20/1, nhằm tạo sức ép lên bộ máy chính quyền. Cá nhân tôi vẫn nhớ cái không khó nặng nề bao trùm vào đêm mùng 8/11 khi tin tức về số phiếu bầu cử được cập nhật qua các mạng lưới truyền thông. Vào thời điểm Trump trúng cử, cả quốc gia rúng động. Những cuộc diễu hành trên toàn quốc đã nổ ra ngay lập tức tại ít nhất 25 thành phố, tiêu biểu là: Athens, Austin, Berkeley, Boston, Boulder, Chicago, Dallas, Denver, Houston, Las Vegas, Los Angeles, Nashville, New Orleans, New York, Oakland, Philadelphia, Phoenix, Pittsburgh, Portland, Richmond, San Francisco, Seattle, St. Paul, Tempe, Washington. Ở tại khuôn viên trường đại học California San Diego nơi tôi ở, hơn 500 sinh viên đã đổ ra đường, biểu tình dọc trường và ra tận đường cao tốc.

Giải nghĩa hệ thống phiếu bầu đại cử tri

Một trong những lời phản đối tiêu biểu trong các cuộc biểu tình tôi tham gia xuất phát từ việc chiến thắng của Trump là thông qua phiếu bầu đại cử tri - một hệ thống “giữ cửa” công quyền từ thế kỉ 18 được cho là đã lỗi thời - chứ không phải là do phiếu bầu dân chủ. Vị tổng thống cuối cùng được lựa chọn qua hệ thống này là George W. Bush của đảng Cộng Hòa, người đã thua Al Gore của đảng Dân chủ hơn nửa triệu phiếu bầu quần chúng. Người dân Mỹ vẫn chưa quên sự xuống cấp của nền kinh tế chính trị xã hội quốc gia dưới chính quyền Bush từ năm 2000-2008. Trên danh nghĩa, phiếu bầu đại cử tri được sử dụng để cân bằng số lượng phiếu bầu giữa những bang đông và ít dân cư, song có những lý giải cho rằng một trong những nguyên nhân chính của hệ thống này là để bảo vệ chế độ sở hữu nô lệ, vốn là điểm khác biệt chính trị lớn nhất giữa miền nam và miền bắc nước Mỹ. Akhil Reed Amar viết cho tạp chí Time cho biết đến thời điểm đầu thế kỉ 19, nỗi lo lắng về việc người dân “không đủ thông tin và kiến thức để bầu cử,” vốn được coi như lý do chủ đạo để hệ thống bầu đại cử tri ra đời hồi đầu, đã được giải quyết khi hệ thống hai đảng quốc gia ra đời; toàn thể người dân ở các địa phương từ đó được thông báo về quan điểm của các ứng cử viên trước khi bầu cử. Sửa đổi bổ sung thứ mười hai (12th amendment) đầu những năm 1800 cho phép mỗi đảng được đề cử một ứng viên tổng thống và phó tổng thống đã “tạo điều kiện cho cuộc bầu cử tổng thống tương lai là việc công khai dân túy,” và bởi vậy việc thiếu thông tin của cử tri không còn thực sự là một vấn đề nữa. Tuy nhiên thay vì chuyển sang chế độ bầu cử trực tiếp từ công dân, hệ thống bầu đại cử tri vẫn được giữ lại với lý do rằng hệ thống bầu cử trực tiếp sẽ gây bất lợi cho miền Nam bởi vì miền Bắc có dân số được bầu cử nhiều hơn miền Nam, nơi một phần đông dân số là nô lệ không có quyền bầu cử. Hệ thống bầu đại cử tri ít nhất cho phép các bang miền nam tính đầu người nô lệ bị sở hữu (với tỉ lệ 2/5) vào tổng số dân cư để tăng số phiếu đại cử tri. Nói một cách ngắn gọn, hệ thống bầu đại cử tri đã đưa Trump đến chiến thắng năm 2016 là dựa trên hệ thống bầu đại cử tri từ đầu những năm 1800, tồn tại nhằm bảo vệ quyền lợi của chủ nô miền Nam.

Thế nhưng, không phải ai cũng biết điều này, cũng như việc biểu tình phản đối Trump đến từ rất nhiều những cá nhân với các góc độ tiếp cận chính trị khác nhau - trong đó có:

• Nhóm cấp tiến (radical) bao gồm các tổ chức cấp cơ sở (grassroot) vốn đã hoài nghi và đả kích hệ thống chính trị và bầu cử chính thống; những người này không tin vào lời hứa dân chủ của một quốc gia nơi hai đảng chính đều nhận sự hỗ trợ tài chính từ phía các nhà tài phiệt và hệ thống tiền tệ nhà băng các tập đoàn.
• Nhóm tiến bộ (liberal) bao gồm những người theo đảng Dân chủ, ủng hộ Hillary Clinton, cho rằng bà là đại diện cho bình quyền xã hội, các chính sách tiến bộ và phát triển. Những người này tin vào quá trình cải cách và tiến bộ của xã hội Mỹ trong hơn bốn thập kỉ vừa qua về mặt bất bình đẳng, cho rằng phân biệt giới và sắc tộc đã “đỡ hơn nhiều,” và không mấy khi đặt câu hỏi phản biện về cơ chế kiểm soát của chính trị truyền thống - hay là sự biến hóa của diễn ngôn sắc tộc suốt chiều dài lịch sử.[Các nhà nghiên cứu lịch sử và xã hội đã chỉ ra việc hệ thống cầm quyền và chính phủ Mỹ tạo ra diễn ngôn về “tội phạm” thay cho diễn ngôn về sắc tộc từ sau khi Sửa đổi bổ sung thứ mười ba (13th Amendment) ra đời năm 1865 bãi bỏ chế độ sở hữu nô lệ và trả tự do cho người bị nô lệ hóa, trừ những đối tượng tội phạm, và bởi vậy bóc lột sắc tộc được hợp pháp hóa khi người da đen bị bắt giữ với tư cách tội phạm. Xem thêm phim tài liệu “13” của đạo diễn Ava DuVernay (2016) để có được cái nhìn toàn cảnh hơn về diễn biến này.]
• Bên cạnh đó là những nhóm người trực tiếp chịu sự áp bức của bất bình đẳng xã hội, giai tầng, phân biệt chủng tộc, giới, tính, cơ thể, quyền con người, vv lên đời sống cá nhân và an toàn cơ thể, với các tư tưởng chính trị giống và khác ở trên, hoặc thậm chí không có tư tưởng chính trị nào rõ rệt, chỉ đơn thuần là phản đối bởi vì những lợi ích và sự an toàn cơ bản của họ bị xâm phạm bởi quan điểm và chính sách của Trump đề ra.

Cũng như vậy, giống như Robinson chỉ ra, những người ủng hộ Trump cũng rất đa dạng, bao gồm từ những đối tượng hưởng lợi trực tiếp từ chiến thắng của Trump như giai cấp thượng lưu được Trump hứa trực tiếp giảm thuế, những người dân lao động tin vào lời hứa của Trump sẽ tạo công ăn việc làm cho họ, những kẻ thích thú vì Trump sử dụng những phát ngôn phân biệt chủng tộc, giới, bài ngoại, ghét bỏ Hồi giáo vì chiến thắng của Trump đồng nghĩa với việc họ cũng có thể thoải mái thể hiện ra những điều ấy mà không sợ hậu quả xã hội hay pháp lý, và tất nhiên, cả những đối tượng Robinson trù tính là đã quá chán ghét hệ thống chính trị mà trở nên phá đám, bất kể hậu quả.

Tất cả những đối tượng này có một điểm chung: phản ứng của họ đối với cuộc bầu cử lần này đều tương tự những trạng thái phản ứng của những đối tượng trong một mối quan hệ bạo hành. Có người nhận thức được và phản kháng, có người thất vọng khi nhận ra sự thật, có những người tuyệt vọng tìm lối thoát, có những người phủ nhận việc mình bị bạo hành, có những người bị kẻ bạo hành lừa dối và thuyết phục rằng mối quan hệ bạo hành này tốt cho họ, và có những người vô cảm với nó bởi không trực tiếp liên quan.

Chiến thuật của kẻ bạo hành (Abusor’s tactics)

Đây là sự thật: Donald Trump là một kẻ bạo hành, và chiến thuật trong suốt thời gian bầu cử của ông ta là những chiến thuật được kẻ bạo hành áp dụng nhằm khống chế nạn nhân. Từ trước đến giờ, ngôn ngữ về các mối quan hệ bạo hành định nghĩa nó như một mối quan hệ riêng tư, nằm ngoài các mối quan hệ xã hội công. Theo định nghĩa của tổ chức NCADV (National Coalition Against Domestic Violence), bạo hành gia đình là:

“sự cố tình hăm dọa, hành hung thể xác, đánh đập, bạo hành tính dục, và/hoặc nhiều hành vi bạo ngược khác như một phần của hệ thống khuôn mẫu hành vi của quyền lực và điều khiển được sử dụng bởi một thành viên đối với thành viên còn lại trong quan hệ tình cảm. Nó bao gồm bạo lực thể xác, bạo lực tình dục, bạo lực tâm lý, và ngược đãi tinh thần. Mức độ thường xuyên hay nặng nề của bạo hành gia đình có thể rất khác nhau; tuy nhiên một yếu tố cố định của bạo hành gia đình là việc một thể liên tục tìm cách sở hữu quyền lực và điều khiển người còn lại… Bạo hành gia đình có thể dẫn đến chấn thương thể xác, ám ảnh tâm lý, và trong những trường hợp đặc biệt, cái chết. Những hệ quả đau thương về mặt thể xác, tâm lý, và tình cảm có thể để lại truyền đời và kéo dài suốt cuộc đời.”

 

Nhưng hãy thử tìm sự tương đồng giữa các chiến thuật bạo hành gia đình và chiến thuật tranh cử được sử dụng trong cuộc vận động của Trump. Mô hình “Quyền lực và Điều khiến” theo Mẫu Duluth dưới đây thuộc sở hữu trí tuệ của Domestic Abuse Intervention Project, bao gồm 8 mẫu hành vi thường thấy của kẻ bạo hành trong quá trình chi phối nạn nhân của mình:

1. O ép và dọa dẫm
2. Hăm dọa qua hành động
3. Bạo hành về tâm lý
4. Bạo hành về kinh tê
5. Sử dụng đặc quyền giới
6. Cô lập nạn nhân
7. Dùng trẻ làm sức ép
8. Giảm thiểu, phủ nhận, và đổ lỗi

Quá trình vận động của Donald Trump xoay quanh những chiến thuật gần như tương thích với những mẫu hành vi này, đặc biệt khi những chính sách đề ra của Trump đều dựa trên sự hăm dọa bằng lời nói (”xây tường giữa biên giới,” “trục xuất dân nhập cư,”) hay hành động (để yên cho cổ động viên của mình dùng bạo lực trực tiếp hay gián tiếp để hăm dọa những nhóm người bị hướng đến), sử dụng đặc quyền giới (liên tục khẳng định ở sự tuyệt biến của mình một cách vĩ cuồng “tôi biết những người tốt nhất, có những kế hoạch tốt nhất,” liên tục sử dụng những ngôn ngữ mang tính phân biệt giới và bạo lực đối với người nữ (”grab them by the p*ssy,” “nếu đấy không phải con gái tôi thì tôi đã hẹn hò với nó,” “bắt giam Hilarry,” “thật là một người đàn bà đáng tớm”) đồng thời giảm thiểu, phủ nhận và đổ lỗi cho nạn nhân (“đấy chỉ là nói cho vui thôi, không có gì nghiêm trọng,” “dân nhập cư chiếm hết việc của người Mỹ”). Những chiến thuật như bạo hành tâm lý, cô lập nạn nhân thể hiện ở việc nhắm đến những cộng đồng nhất định như người Mexico, dân Hồi giáo, sử dụng những ngôn từ tập trung vào việc mô tả và khắc họa họ như tội đồ, tội phạm, khác biệt khỏi cộng đồng “dân Mỹ” và từ đó cắt đứt mối quan hệ xã hội về mặt tư tưởng giữa những nhóm người này với cổ động viên của mình. Nói cách khác, thông qua diễn ngôn sắc tộc, Trump kêu gọi người ủng hộ của mình coi một số cộng đồng như kẻ thù, như những kẻ xứng đáng bị trừng phạt và coi thường và sợ hãi, chứ không phải là những con người cũng có quyền sống và tồn tại một cách công bẳng trong xã hội. Những món nợ thuế hay các vụ lừa đảo kinh tế của Trump chính là bằng chứng cho sự bạo hành về kinh tế trên diện rộng đối với nền kinh tế Mỹ nói chung, và Trump liên tục phủ nhận những điều này bằng cách dùng các chiến thuật còn lại để hướng sự chú ý của quần chúng đến những vấn đề do ông ta dựng ra. Dùng trẻ làm sức ép cũng là một trong những biện pháp Trump sử dụng theo nghĩa đen, khi nhóm vận động của ông ta thuê một nhóm trẻ em gái múa hát ca ngợi mình và rồi quịt tiền cát xê của họ.

Nói cách khác, Trump với tư cách một kẻ bạo hành nghĩa đen trong mối quan hệ riêng tư cũng đồng thời là một kẻ bạo hành trong quá trình tranh cử - và chiến thuật Trump sử dụng nhiều nhất và nhuẫn nhuyễn nhất chính là “gaslighting” - khả năng biến có thành không, biến đổi thực tế, phủ nhận những gì đang xảy ra, lừa dối người cùng đối thoại, khiến người xung quanh có một cái nhìn lệch lạc về hiện thực. Khái niệm gaslighting xuất phát từ vở kịch có tên Gas Light (1983) trong đó người chồng vì muốn người vợ tưởng chính mình đã phát điên nên đã thay đổi những chi tiết nhỏ trong nhà và chối khi vợ hỏi đến. Lâu dần người vợ nghĩ mình tưởng tượng ra những sự thay đổi ấy và cho rằng mình đã phát điên. Khái niệm này được các nhà tâm lý sử dụng để đặt tên cho cách những kẻ bạo hành, những kẻ thái nhân (psychopath), hay người nói dối bệnh lý [pathological liar], hay những người ái kỷ [narcissist] thao túng người khác bằng việc lừa dối.

Tác động lên nạn nhân

Nếu như nhìn nhận cách này, thì bản thân những người cổ động Trump, bên cạnh những người cũng là kẻ bạo hành và ủng hộ những thông điệp của Trump một cách nghiêm túc, thì những người tin tưởng ông ta cũng đã bị thao túng bởi những chiến thuật này, bao gồm nhóm dân nghèo da trắng và cả người nữ da trắng. Thống kê đáng giật mình rằng 53% người nữ da trắng đi bầu cử đã bầu cho Trump, và được lý giải rằng những người nữ này thực chất đã coi trọng những lời kêu gọi về sự ưu thắng của da trắng mà Trump đưa ra hơn là nhìn vào sự thật rằng Trump là kẻ ghét đàn bà và phân biệt giới. Một bài viết gần đây cũng chỉ ra lý do cho việc người nữ da trắng chọn Trump bởi diễn ngôn sắc tộc mà ông ta sử dụng có hàm ý gợi nhắc về việc “bảo vệ sự an nguy của nữ giới da trắng” bằng cách gọi người Mexico là “tội phạm, những kẻ cưỡng dâm” và gọi dân Hồi giáo là “lũ người hung hiểm lẫn trong cộng đồng của chúng ta” sẽ gây nguy hại cho vợ con chúng ta. Tôi muốn chỉ ra thêm một lý do không được nhắc đến trong cuộc đối thoại đó: nếu như thống kê chỉ ra rằng 1 trong 3 người nữ ở Mỹ đã từng ở trong một mối quan hệ bạo hành với người tình/ bạn đời của mình, thì liệu trong tổng số 53% những người nữ da trắng bầu cho Trump kia, bao nhiêu người đã làm vậy bởi vì (1) họ bị ép buộc bầu theo nghĩa đen và (2) hiện thực của họ đã bị xoắn vặn đến nỗi họ yêu kẻ bạo hành mình?

Bạo hành không phải là một hành vi nhất định vào một thời điểm nhất định. Nó là một quá trình dài, theo nghiên cứu của nhóm tiến sĩ Tina de Benedictis, Jaelline Jaffe, và Jeanne Segal: 

“Một mô hình phổ biến của bạo hành gia đình là kẻ bạo hành luân phiên giữa bạo lực, các hành vi bạo hành, và sự hối lỗi kèm những lời hứa sẽ thay đổi (sau khi đã đạt được mục đích hoặc sau hành vi bạo hành). Thậm chí sau đó kẻ bạo hành còn hành xử rất dễ chịu. Đó chính là sự quyến rũ của kẻ bạo hành và là lý do tại sao rất nhiều người không thể rời khỏi mối quan hệ bạo hành.”

Chính nhận xét này đã làm tôi liên tưởng đến bạo hành gia đình khi nghĩ về cuộc tuyển cử lần này. Sau chiến dịch tuyển cử hung hăng của mình, Trump lại quay sang giọng điệu hòa hoãn và hứa “sẽ trở thành tổng thống của mọi người dân,” “sẽ không bắt giam Hillary,” “sẽ không xây tường” để xoa dịu quần chúng, để bình thường hóa hình ảnh bạo lực của mình và đưa ra những lời hứa rỗng không ru ngủ quần chúng, tạo ra sự an toàn giả lập. Thêm vào đó, vào năm 2014, #whyIstayed (tại sao tôi ở lại) trở thành một hashtag dẫn đầu trên twitter nơi những người sống sót (survivor) trong mối quan hệ bạo hành giải thích lý do tại sao họ không thể cứ thể bỏ đi và làm lại từ đầu thay vì “cứ ngồi đấy mà nhận bạo hành” như những người bình thường không hiểu chuyện thường đặt câu hỏi. Những ngày đầu khi nghe tin Trump tự vận động tuyển cử, trên các mạng xã hội đặc biệt là Twitter, FB rộ lên một phong trào thể hiện sự bức xúc bằng cách nói rằng họ sẽ di cư sang Canada. Phong trào này cũng manh mún như một dạng mỉa mai thể hiện thái độ phản bác từ nhiều phía trong những lần bầu cử trước. Thử google search “if_____ wins I’m moving” độc giả sẽ thấy có những kết quả tương tự nhau dành cho cả Barack Obama, Hillary Clinton, và Donald Trump. Lối nói này kéo dài suốt thời kì bầu cử 2016 như một dạng nửa đùa nửa thật, nhưng nó trở nên thật hơn bao giờ hết trong đêm 8/11 khi kết quả bỏ phiếu trực tuyến cho thấy Hillary Clinton và Trump có tỉ lệ tương đương, trang website về thông tin nhập cư di trú của Canada đã bị sập do quá nhiều lượt truy cập. Không có bằng chứng thực tế chứng minh rằng website nhập cư di trú sập là do luồng truy cập từ Mỹ, nhưng điều chính yếu ở đây là, thứ giống như một trò đùa ban đầu ai cũng bật cười trở nên gượng gạo khi nó kéo dài lâu hơn thường và rồi mọi người nhìn ra xung quanh và nhận ra có những người thật sự suy xét có khi nào đây là giải pháp tối ưu?

Nhưng cũng giống như một mối quan hệ bạo hành, chỉ có những người nào có vốn tư bản mới có thể nghĩ đến chuyện đào thoát và làm lại từ đầu, ví dụ như có nguồn hỗ trợ bên ngoài như gia đình, bạn bè, có nguồn thu nhập cá nhân, và bị cách khỏi các mối quan hệ xã hội. Không phải một cách tình cờ mà hầu hết phần đa những người nửa đùa nửa thật than phiền rằng họ sẽ di cư nếu Trump trúng cử đều là những người thuộc đảng Dân chủ, bậc trung lưu có của ăn của để, phần nhiều là da trắng. Có gần 20 ngôi sao nổi tiếng cũng phát ngôn rằng họ sẽ chuyển sang Canada nếu Trump thắng. Hiện tượng “dọa di cư” này phổ biến đến nỗi có hẳn website dontmovetocanada.com do một ủy ban hoạt động chính trị độc lập ủng hộ Clinton, Priorities USA Action, lập ra để khuyến khích người dân ở lại mà bầu cử. Có tác giả còn phải viết một bài chi tiết về các thủ tục pháp lý và các yêu cầu cần thỏa mãn đối với việc di cư, chỉ nhằm chỉ ra rằng những người có thể nghĩ đến chuyện di cư như một giải pháp thực ra toàn những người thuộc nhóm đặc quyền đặc lợi, và thậm chí cũng sẽ chẳng bị ảnh hưởng mấy nếu Trump trúng cử. Nguyên văn bài viết có tên “Dừng lại đi, di trú sang Canada nếu Trump thắng không phải là quyền tự do lựa chọn cho hầu hết mọi người.”

Nhiều nghiên cứu về bạo hành gia đình chỉ ra rằng trong một mối quan hệ bạo hành, có rất nhiều tình trạng khác nhau đối với nạn nhân: nạn nhân không biết mình bị bạo hành, nạn nhân phụ thuộc vào kẻ bạo hành về mặt tâm lý và tin rằng kẻ bạo hành muốn tốt cho mình, nạn nhân biết mình bị bạo hành nhưng không thể rời thoát sau một thời gian dài bị thao túng và kìm kẹp trong một mối quan hệ, nạn nhân tìm cách chống trả và bị bạo hành nặng hơn nữa thậm chí có trường hợp bị giết hại, và có nhiều những trường hợp kẻ bạo hành - vốn thường bên ngoài trông rất đường hoàng, tử tế, được xã hội và mọi người tôn trọng, đã thành công trong việc thuyết phục tất cả mọi người xung quanh, bao gồm cả bạn bè của nạn nhân, rằng chính nạn nhân mới là nguyên nhân gây ra mọi chuyện, cần phải được “chữa trị” hoặc cách ly hoặc cho vào viện tâm thần. [2]

Nhóm người “dọa di cư” ở trên, như bài viết trên chỉ ra, thực chất không thực sự là nạn nhân của cuộc bạo hành, mà chỉ là một nhóm người chứng kiến/ đoán biết được rằng có sự bạo hành đang hoặc có khả năng diễn ra và khó chịu với nó nhưng không muốn trực tiếp đối đầu với kẻ bạo hành. Cũng giống như nhiều trường hợp trong thực tế - những người xung quanh nạn nhân/ người sống sót không phải ai cũng sẵn lòng giúp đỡ, ngay cả khi đó là điều về mặt đạo đức ai cũng nghĩ mình sẽ làm. Những người này là ai - chính là những nhóm người phần đa sống một cách an toàn vì những thứ bạo lực xã hội từ trước đến giờ không ảnh hưởng mấy đến cuộc sống cá nhân của họ - nhóm da trắng dị tính trung lưu, cả nam lẫn nữ. Còn những nhóm người bên lề khác như cộng đồng dân da màu, LGBTQ, chuyển giới, tầng lớp lao động, người nhập cư, người tị nạn, Trump không phải là mối đe dọa mới, mà là mối đe dọa trường kì được nhân lên gấp trăm lần.

Nhìn nhận lại hiện thực xã hội Mỹ

Như vậy, bài viết này của tôi không chỉ nhắm đến Trump hay những cổ động viên cuồng tín của ông ta - Trump không phải kẻ bạo hành duy nhất, kẻ độc tài đột biến làm vẩn đục lịch sử trong trẻo của nước Mỹ, cũng như những kẻ theo đuôi gây tội ác nhân quyền không phải tự dưng mà có xu hướng bạo lực ấy. Nó là hệ quả, tương quan, và thậm chí cả tiền đề cho hệ thống cầm quyền của nước Mỹ suốt chiều dài lịch sử - một hệ thống xã hội được xây dựng trên các mối quan hệ bạo hành đối với các nhóm dân cư của nó: từ thảm sát người dân bản địa, đến xâm chiếm chủ quyền thuộc địa (settler colonialism), đến bắt cóc, buôn bán và sở hữu nô lệ châu Phi, du nhập coolie châu Á, đánh chiếm và đô hộ các nước Mỹ Latinh, chiếm đóng và sáp nhập Hawaii vì lý do quân đội, nếu phải kể tên một vài - những mối quan hệ bạo hành công cộng lẫn riêng tư, giữa nhà nước và các nhóm đặc quyền với những nhóm không được bảo vệ, giữa người nam giới và người nữ giới, giữa chồng và vợ, vv. Nói cách khác, việc Trump trúng cử mặc dù là sự thật đáng sợ, nhưng không phải là điều không thể thấy được, với cái cách nước Mỹ phủ nhận quá khứ xâm lăng và bạo tàn của họ và cố xây dựng nước Mỹ như một hình mẫu lý tưởng về nền văn minh, tiến bộ, tự do, và nhân quyền.

Ví dụ như chiến thắng năm 2008 và 2012 của tổng thống Barack Obama đã tạo ra một thứ diễn ngôn “hậu chủng tộc” (post-racial) và sự phân biệt sắc tộc mù-màu (colobr-blind racism) khi căn tính sắc tộc da đen của Obama được coi là biểu tượng của việc chủ nghĩa phân biệt sắc tộc không còn tồn tại nữa, bất kể việc vị tổng thống này không thực sự có nhiều tiếng nói về các vấn đề phân biệt chủng tộc mang tính hệ thống như luật pháp, nhà tù, bạo lực cảnh sát, vv. Những bài nói của Đệ nhất phu nhân Michelle Obama cũng vậy, rất truyền cảm hứng, nhưng cũng chỉ hướng tới thông điệp “mọi thứ rồi sẽ tốt đẹp hơn” với bản thân là minh chứng. Đâu đó trong những bài nói của mình, bà nói về việc bà là hậu duệ của tổ tiên nô lệ, và giờ đã trở thành đệ nhất phu nhân, và bởi vậy chứng tỏ xã hội đang ngày một tốt đẹp hơn và nước Mỹ đã trở nên dung tha hơn và giấc mơ Mỹ là có thực. Sự trỗi dậy của Trump đã chứng minh ngược lại, rằng những giá trị mà đảng Dân chủ đang dày công xây dựng cho nước Mỹ thực chất chỉ là một trong những lớp đường bọc ngoài viên thuốc chuột - tận trong cốt lõi của đất nước này vẫn là một chế độ chính trị bạo tàn dựa trên xâm lăng và bạo lực.

Người dân ở những nước “thế giới thứ ba” như chúng ta rất mong muốn được nhìn lên nước Mỹ và cho rằng họ có tự do và có tiếng nói, nhưng ở trong lòng nước Mỹ mới biết sự mị dân hay tuyên truyền chính trị vẫn xảy ra hàng ngày. Để lý giải cho chiến thắng của Trump, nhiều học giả và phóng viên đã chỉ ra sự vô đạo đức của báo chí mạng trong việc “câu view” và văn hóa viral khi các hãng thông tấn liên tiếp đưa thông tin về Trump bởi vì Trump có những phát ngôn gây shock đảm bảo sẽ thu hút sự chú ý của của người đọc. Thêm vào đó, sự tồn tại của mạng xã hội như FB đã tạo điều kiện sinh sôi cho những trang báo giả đưa thông tin sai lệch về cuộc tuyển cử, và cả những trang tin tức lề trái liên tục phủ nhận mối nguy hại từ Trump bằng cách tạo ra sự yên ổn giả tạo để trấn an nhóm tiến bộ rằng Trump chỉ là một trò đùa và Hillary Clinton chắc chắn sẽ thắng. Đây là điều tôi nói đến khi nói rằng nhiều người dân Mỹ đang bị dắt mũi bởi hệ thống chính trị và truyền thông của nó, cũng như sự ngây thơ cố tình về hiện thực xã hội xấu xí đằng sau những tấm bảng màu “dân chủ” rực rỡ, cái ảo tưởng này quyến rũ đến mức họ sẵn sàng chặn đứng những nỗ lực hòng cải cách xã hội và đòi quyền sống của những nhóm người bị chèn ép hơn.

Để kết bài - Những điều này có nghĩa là gì và điều gì đang chờ đợi nước Mỹ?

Bên cạnh những nhận xét của tôi về sự tương quan giữa bạo lực gia đình và bạo lực chính trị tại thời điểm hiện tại, có vài điểm cần lưu ý thêm mà tôi muốn nói đến trong bài viết này:

1. Chiến thắng của Trump là minh chứng cho việc “cái kim trong bọc cũng có ngày lòi ra,” mối mâu thuẫn sắc tộc vẫn âm ỉ trong lòng nước Mỹ vốn được dán băng gạc suốt gần nửa thế kỉ qua (từ sau 1960s) đã bùng nổ và buộc những người vẫn sống được qua thời kì này phải đối diện với sự thực rằng nước Mỹ không phải là nơi an toàn và bình ổn như họ nghĩ.
2. Cuộc tranh cử tổng thống ở Mỹ lần này đã chỉ ra một nỗi khủng hoảng chính trị to lớn trong nước Mỹ khi người dân trở nên chán ghét chế độ và giới hạn của nền “tự do dân chủ” khi hai đảng tìm cách thâu tóm lòng dân đều đã thất bại thảm hại và một ngôi sao truyền hình thực tế đã thâu tóm quyền lực, mở ra một thời kì đầy thử thách mới.
3. Bạo lực lên ngôi. Chính quyền bạo lực. Chính trị bạo lực, và bạo lực về mặt đường lối, chính sách, nhận thức, hành vi cá nhân đã lan rộng ra toàn nước Mỹ như một thứ bệnh dịch. Cánh cửa đã được mở và ra và nhen nhóm sự trở lại của chế độ độc tài phát xít đang trở thành một mối hiểm họa.
4. Nước Mỹ chưa bao giờ là một miền đất hứa như nó cố diễn. Và trong những năm tới đây, với sự tàn phá của chế độ cộng hòa dưới quyền Trump, vai diễn ấy sẽ không thể tiếp diễn được nữa.
5. Sẽ có rất nhiều những nỗ lực để tổ chức biểu tình chống lại trên diện rộng, và nó sẽ kéo dài, và mạnh mẽ. Hãy chuẩn bị tinh thần.

----

Chú thích:

[1]: Trump đã có nhiều phát ngôn về việc ông “thích Hillary Hilton hồi 12 tuổi,” “sẽ hẹn hò với bé gái 10 tuổi,” “đã hẹn hò với Ivanka nếu đấy không phải là con gái của mình,” và gần đây nhất nhiều nguồn tin cho biết phóng viên thường trực của Washington Post Richard Cohen viết rằng tổng thống đắc cử Donald Trump đã từng hỏi “Cảm thấy hấp dẫn tính dục với con gái mình [lúc đó Ivanka 13] tuổi hơn vợ mình thì có sai không?” nhưng phần câu hỏi này đã bị chỉnh sửa và không xuất hiện trong bản in chính thức. Những thành viên của cuộc thi Hoa hậu thiếu niên Mỹ (Miss Teen USA) cũng đã từng tố cáo Donald Trump đi vào phòng thay quần áo của các em giữa giờ thay đồ.]

[2]: Hiện tượng này không hoàn toàn mới trong xã hội phương Tây, nếu chúng ta nhìn vào lịch sử của ngành Y Dược và sự phát triển của khoa học kể từ thế kỉ 18 ở Anh, khi người nữ có thể dễ dàng bị cách ly vào viện tâm thần dựa trên tố cáo của chồng, cha, hoặc những người đàn ông trong gia đình họ, vì những lý do như không thể thỏa mãn những nghĩa vụ xã hội đặt ra cho người nữ, hoặc kháng lệnh chồng, vv. Chứng loạn thần kinh (hysteria), ví dụ, được tạo ra nhằm bệnh lý hóa sự đối kháng của nhiều người nữ trẻ cấp tiến không chịu thỏa hiệp với những áp bức của xã hội cũ đối với vai trò giới của họ. Đọc thêm Roy Porter, Mind-Forg’d Manacles: A History of Madness in England from the Restoration to the Regency (London: Athlone, 1987; Penguin edn, 1990) và Elaine Showalter, The Female Malady: Women, Madness and English Culture, 1830-1980 (London: Virago, 1987).